Gedreven door een groeiend bewustzijn van duurzaamheid en ethische consumptie, hervormen coöperaties, of 'coops', de manier waarop mensen winkelen en hun voedsel verkrijgen. Deze bedrijven die eigendom zijn van de leden geven consumenten meer macht door een alternatief aan te bieden voor de traditionele supermarkt, waarbij winst vaak boven mens en milieu gaat.
In een interview met Chrystelle Verhoest van wAnderCoop , een Brusselse coöperatie, onderzoeken we hoe coöperaties iedereen kunnen helpen aan het gezonde voedsel dat ze nodig hebben en hoe ze het potentieel hebben om het voedselsysteem eerlijker en duurzamer te maken.
Te midden van de geplaveide straten en de grootse architectuur waar België beroemd om is, broeit er een stille revolutie. Het is geen politieke opstand, maar eerder een sociale beweging, die een verandering teweegbrengt in de manier waarop we over ons voedsel denken. Welkom bij de coöp-revolutie.
Coöperaties, of 'coops' zoals ze vaker worden genoemd, worden gedreven door een groeiend bewustzijn over duurzaamheid en ethische consumptie. Ze veranderen de manier waarop inwoners boodschappen doen en hun voedsel inkopen, en hebben tegelijkertijd de potentie om onze hele kijk op de wekelijkse boodschappen te veranderen.
Deze stille revolutie gaat echter niet alleen over voedsel; het gaat ook over gemeenschap en duurzaamheid . Het gaat erom een rechtvaardiger en eerlijker voedselsysteem voor iedereen te creëren. Maar laten we duidelijk zijn: dit gebeurt niet alleen in België. In heel Europa zijn coöperaties in opkomst, met landen als Frankrijk, Ierland en Luxemburg die dit alternatieve winkelmodel opzetten om kwalitatief hoogwaardig voedsel tegen betaalbare prijzen te verkopen.
Zouden coöperatieve supermarkten dan de sleutel kunnen zijn tot een gezonder en rechtvaardiger voedselsysteem , een systeem dat bijdraagt aan een bloeiende economie van welzijn?
Het creëren van een maatschappelijke verandering
In het hart van Anderlecht, een gemeente die bekendstaat om haar voetbalcultuur maar misschien minder om haar coöperatieve geest, ligt wAnderCoop, een door burgers geleide supermarkt die het voortouw neemt in een bewuster en verantwoordelijker voedselsysteem door middel van duurzame en ethische voedselpraktijken.
Deze coöperatieve supermarkt, opgericht tijdens het hoogtepunt van de pandemie in 2020, werkt aan maatschappelijke verandering door solidariteit te bevorderen met lokale producenten en tuinders. Zo wil men ervoor zorgen dat mensen gezond kunnen eten met respect voor het milieu, en dat alles tegen eerlijke en betaalbare prijzen.
“Onze visie is dat we door de coöperatie zelf kunnen bepalen wat we in de schappen van de supermarkt willen zien. Hoewel we niet kunnen garanderen dat alles wat we verkopen lokaal wordt ingekocht, selecteren we onze leveranciers zorgvuldig op basis van onze gedeelde waarden. We hebben een charter ontwikkeld dat ons productselectieproces begeleidt”, legt Chrystelle Verhoest, een van de stichtende leden van de coöperatie, uit.
“Ik raakte betrokken bij wAnderCoop omdat ik besefte dat het winkellandschap in mijn buurt een fundamentele verandering nodig had , een verandering die verder ging dan de traditionele detailhandel. Mijn voornaamste drijfveer was, en is nog steeds, het bevorderen van verbindingen binnen mijn gemeenschap, gebaseerd op gedeelde waarden, het creëren van mogelijkheden voor sociale interactie en tegelijkertijd het vervullen van mijn dagelijkse boodschappenbehoeften,” vervolgt ze.
Samenwerkende geest
Woorden als ‘waarde’, ‘motivatie’, ‘gemeenschap’ en ‘verbinding’ komen niet vaak in ons op als we nadenken over onze huidige voedselsystemen, maar ‘coops’ zijn winkels die eigendom zijn van en worden geëxploiteerd door leden en die meer bieden dan alleen gewoon boodschappen. Het zijn in feite knooppunten voor gemeenschapsbetrokkenheid, die mensen samenbrengen om ideeën, vaardigheden en middelen te delen en inclusieve ruimtes bieden waar hardnekkige problemen zoals eenzaamheid kunnen worden aangepakt.
wAnderCoop is een bloeiende coöperatie, die in slechts drie jaar tijd is uitgegroeid tot ruim 400 leden, en is trots op haar sterke gemeenschapsgevoel. Het is een plek waar families hun krachten bundelen, generaties lang, om de projecten van de coöperatie te ondersteunen, waardoor een sterke, samenwerkende geest wordt bevorderd.
“Wij zijn een participatieve coöperatie, wat betekent dat we niet alleen eigenaars en klanten van de supermarkt zijn, maar ook werknemers ”, legt Chrystelle uit. “Ieder van ons besteedt 3 uur per 4 weken aan werkzaamheden in de winkel of aan andere taken die beter aansluiten bij onze gezondheid, gezinssituatie of de planning van de mensen. We hechten veel waarde aan participatieve besluitvorming , met verschillende bestuursorganen en -instrumenten: thematische werkgroepen (WG's), algemene vergaderingen en ‘werkgroepen’. We hebben ook ons superteam van WG's, onze medewerkers, die ervoor zorgen dat de bedrijfsvoering soepel verloopt en dat de verschillende projecten op schema blijven”, vervolgt ze.
Door actief deel te nemen aan de besluitvorming voelen leden zich in staat om bij te dragen aan het succes van hun gemeenschap. Gemeenschap reikt verder dan de schappen in de supermarkt, want het omvat ook hun inzet om lokale producenten te steunen en zo toegang tot hoogwaardige producten te garanderen . Dit versterkt niet alleen de lokale economie, maar dit onmiskenbare gevoel van gedeeld doel verrijkt ook het leven van alle betrokkenen.
“Ons project ontstond tijdens de COVID-19-crisis en bood een broodnodige bron van sociale verbondenheid in een tijd van isolatie . Bijeenkomsten, virtueel of in zorgvuldig gecontroleerde omgevingen, bevorderden een gevoel van kameraadschap terwijl we samen de werkplaatsapparatuur ontwikkelden. Deze bijeenkomsten waren een bron van de broodnodige verbinding, omdat we samenkwamen om onze creativiteit en passie voor een gemeenschappelijk project te delen.”
"Bij wAnderCoop is het bevorderen van een gemeenschapsgevoel voor ons van het grootste belang. We bevorderen actief een gastvrije omgeving waarin individuen verbinding kunnen maken en kunnen samenwerken, of dit nu tijdens gedeelde werkdiensten is of door deelname aan werkgroepen", legt Chrystelle uit.
Challenges
COVID-19 en andere crises, zoals de oorlog in Oekraïne en de crisis rond de stijgende kosten van levensonderhoud, hebben in veel opzichten onze kijk op systeembenaderingen veranderd. Terwijl de pandemie de kwetsbaarheid van onze gezondheidszorgsystemen en de noodzaak van systeemverandering om eerlijke toegang tot gezondheidszorg voor iedereen te garanderen aan het licht bracht, heeft de oorlog in Oekraïne de kwetsbaarheid van onze voedselsystemen blootgelegd. Onze huidige voedselsystemen zijn ontworpen om grote industrieën te bevoordelen, die over nog grotere marketingbudgetten beschikken en onze eetgewoonten beïnvloeden . Deze dominantie creëert aanzienlijke belemmeringen voor de toegang tot gezond en voedzaam voedsel, met name in achtergestelde gemeenschappen.
“Het beschermen van de minderbedeelde leden van onze gemeenschap blijft een uitdaging voor ons en we kunnen niet beweren dat we aan de behoeften van de meest kwetsbaren kunnen voldoen. We selecteren weliswaar voedzame en kwalitatief hoogwaardige producten met vaste en transparante marges, maar ons model is nog niet toereikend voor groepen die kwetsbaar zijn vanwege een laag inkomen of een complexe gezinssituatie . Dit is een uitdaging waar de meeste coöperaties in Brussel mee te maken hebben. Er zijn wel voorbeelden, zoals BeesCoop , waar ze samenwerken met het Openbaar Centrum voor Maatschappelijke Zaken van de stad Brussel (CPAS) om bepaalde mensen toegang tot de winkel te bieden”, vervolgt Chrystelle.
Betere voedselsystemen: een win-winsituatie voor iedereen
De gezondste optie zou de gemakkelijkste optie moeten zijn, dus waarom niet?
In heel Europa werken initiatieven eraan om dit glazen plafond te doorbreken en de barrières te overwinnen die ons allemaal belemmeren om toegang te krijgen tot de meest voedzame vorm van voedsel . De FEAST -samenwerking werkt bijvoorbeeld aan een beter voedselsysteem voor Europa, dat iedereen ten goede komt – systemen die de overgang naar gezonde en duurzame voeding ondersteunen voor velen, en niet alleen voor enkelen. Maar dit is geen gemakkelijke opgave, aangezien onze voedselsystemen buitengewoon complex zijn.
Neem bijvoorbeeld kleine en middelgrote boeren. Ondanks hun essentiële rol in de productie van voedzaam voedsel, hebben deze boeren vaak moeite om te concurreren met grote producenten die de middelen en het kapitaal hebben om de markt te domineren. Wij als consumenten hebben minder keuze als het om voedsel gaat, en het beschikbare voedsel is vaak ongezond en sterk bewerkt. Helaas illustreert dit de gebrekkige aard van onze voedselsystemen, die zijn ontworpen om de winst te maximaliseren ten koste van onze gezondheid, waardoor velen geen andere keuze hebben dan hun toevlucht te nemen tot de ongezondste opties om te overleven.
"We streven ernaar om mensen met verschillende inkomens een breder scala aan opties te bieden, terwijl we onze hoge normen voor milieu- en sociale kwaliteit handhaven. Het is belangrijk om te onthouden dat in dit model geldt: hoe lager de voedselprijs, hoe minder de producent verdient. Boeren bevinden zich vaak onderaan de inkomensladder, waardoor ze ook een kwetsbare groep vormen ", legt Chrystelle uit.
"In ons huidige systeem kunnen grote landbouwbedrijven kleinere, lokale en vaak duurzamere boeren en voedselproducenten ondermijnen. Ongezond voedsel is vaak betaalbaarder en gemakkelijker verkrijgbaar dan gezond voedsel."
"Maar bij wAnderCoop werken we samen met lokale groenteboeren . Omdat de gemiddelde productiekosten voor kleinere bedrijven hoger liggen dan voor grotere, zou het toepassen van een vaste marge op alle producten deze producten minder concurrerend maken. Daarom hebben we besloten de marge op deze specifieke producten te verlagen en dit op een transparante manier aan onze leden gecommuniceerd," concludeert ze.
Bloeiende mensen, bloeiende planeet
Hoewel wAnderCoop niet in staat is om grote samenwerkingsverbanden aan te gaan, transformeert het bedrijf langzaam maar zeker het voedselsysteem in Anderlecht en heeft het het prestigieuze Financieringslabel Solidaire in België behaald. Dit label verbindt investeerders met maatschappelijk relevante projecten en stimuleert de sociale economie om een rechtvaardigere en duurzamere wereld te creëren.
Uiteraard kan solidariteitsfinanciering een centrale rol spelen bij het ondersteunen van een welzijnseconomie – een economisch concept dat zich richt op het meten en verbeteren van het welzijn van mens en planeet – door coöperatieve supermarkten zoals wAnderCoop te steunen en coöperatief eigendom te bevorderen om een meer inclusieve economie te creëren die iedereen ten goede komt.
Deze supermarkten belichamen de essentie van een economie van welzijn, met sterke waarden en principes die gemeenschapsontwikkeling , duurzame praktijken , eerlijke prijzen en transparantie , gezondere voedselkeuzes, en maatschappelijke educatie en betrokkenheid bevorderen . De gezondheid van onze planeet en onze eigen gezondheid zijn immers geen losstaande factoren; ze zijn voor altijd met elkaar verbonden.
"Er zijn verschillende mogelijkheden om betere voedselsystemen te ondersteunen, zoals inkoopgroepen voor boeren ( GASAP) , rechtstreeks oogsten van het veld, stadsboerderijen, enzovoort. Wij maken deel uit van deze alternatieven voor de reguliere detailhandel . We bouwen gemeenschappen op van mensen die bereid zijn om van passieve naar actieve consumenten te veranderen. Een belangrijk verschil in ons model is het participatieve aspect. We zijn eigenaar en werknemer van wAnderCoop, naast onze rol als klant," legt Chrystelle uit.
EuroHealthNet: van visie naar actie: de kans grijpen op gezondheidstransformatie
Nu we 2024 naderen, een jaar dat naar verwachting een van de belangrijkste verkiezingsjaren in de geschiedenis zal worden, reikt de betekenis van deze peilingen veel verder dan de Europese Unie. Zoals The Economist onlangs al opmerkte: "democratie is meer dan alleen stemmen." Het vereist actie en luisteren naar de stemmen van degenen die beleidsmakers en besluitvormers vertegenwoordigen.
De Europese verkiezingen bieden de mogelijkheid om een echte katalysator te zijn voor ingrijpende veranderingen. Voortbouwend op de onlangs door EuroHealthNet gepubliceerde prioriteiten voor de periode 2024-2029 , moeten we dit cruciale moment aangrijpen om prioriteit te geven aan de fundamentele factoren die de gezondheid beïnvloeden – de omstandigheden die het leven van mensen vormgeven.
De kern van onze visie ligt in de oprichting van een vicevoorzitter voor een economie van welzijn binnen de Europese Commissie. Deze cruciale rol zou de gezondheid en het welzijn van de Europese burgers bevorderen en ervoor zorgen dat elke beleidsbeslissing in lijn is met dit overkoepelende doel. Naast deze cruciale rol pleiten wij ook voor de ontwikkeling van duurzame en gezonde voedselsystemen om ervoor te zorgen dat voedzaam en gezond voedsel voor iedereen toegankelijk is. Dit bevat:
- Etiketteer voedingsmiddelen met UPF en een hoog HSSF-gehalte met voedingsprofielen.
- Reguleer de marketing en reclame voor HFSS-voedsel en suikerhoudende dranken voor kinderen.
- Implementeer een wetgevend kader voor een duurzaam voedselsysteem.
- Creëer een EU-breed scorebord voor duurzame voedselsystemen.
- Bevorder een gezonde voedselomgeving en zorg voor een juridisch instrument waarmee lidstaten ongezonde bedrijven kunnen weigeren.
Wij zijn van mening dat iedereen toegang moet hebben tot voedzaam voedsel. Daarom roepen wij op tot de ontwikkeling van duurzame en gezonde voedselsystemen die het mensen gemakkelijk maken om gezond te eten. Deze systemen moeten zich richten op het lokaal verbouwen van voedsel, het terugdringen van de vervuiling en het garanderen dat iedereen toegang heeft tot gezonde voedselkeuzes.
Door deze stappen te zetten kunnen we een Europa creëren waarin iedereen gezond is en welzijn niet slechts een verre visie is, maar werkelijkheid. De Europese verkiezingen in 2024 zijn voor ons een kans om dit werkelijkheid te maken.
Rut Thomas
Ruth kwam in april 2022 bij het EuroHealthNet-team als communicatiemedewerker.
Ze heeft een BA Hons-graad in Print Journalism van de University of Gloucestershire (VK) en werkt al meer dan tien jaar in de non-profitsector. Ruth heeft haar communicatieve vaardigheden toegepast op een aantal functies, waaronder voor een energiehandelsvereniging in Brussel en als onderdeel van een National Research Network (Sêr Cymru / Stars Wales), waar ze was gevestigd aan een Britse universiteit.