W Słowenii centra promocji zdrowia – funkcjonujące w ramach wszystkich ośrodków podstawowej opieki zdrowotnej – są głównymi dostawcami usług profilaktycznych i prozdrowotnych, w tym usług zdrowia psychicznego. Wkrótce po wybuchu pandemii operatorzy infolinii zwrócili uwagę na potrzebę zapewnienia poradnictwa dla ludności. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego wyjaśnia zmiany w usługach i ich wpływ na przyszłe metody pracy.
Napisane przez Mateja Vinko, Saškę Roškar, Tatjanę Novak Šubarę i Alenkę Tančič Grum z NIJZ, słoweńskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego.
Słowenia była jednym z ostatnich krajów w Europie, w którym odnotowano przypadek COVID-19 4 marca 2020 r . 1 Tydzień później, 12 marca, ogłoszono epidemię 2 . Wśród szeregu środków wprowadzonych w celu powstrzymania i złagodzenia rozprzestrzeniania się choroby, rząd opublikował 20 marca dekret, który wstrzymał świadczenie wszystkich niepilnych i profilaktycznych usług zdrowotnych 3.
W Słowenii w 2002 roku we wszystkich 61 ośrodkach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) w całym kraju utworzono centra promocji zdrowia (HPC). Obecnie są one głównymi dostawcami usług profilaktycznych i promocji zdrowia, w tym usług zdrowia psychicznego[ 4] . Dekret z 20 marca gwałtownie wstrzymał świadczenie tych usług, tworząc lukę w reagowaniu na potrzeby populacji w zakresie zdrowia psychicznego.
W artykule przedstawiono, w jaki sposób usługi zdrowia psychicznego w centrach HPC zostały dostosowane do potrzeb populacji w zakresie zdrowia psychicznego w trakcie epidemii. Przedstawiono również szczegółowe informacje na temat zasięgu dostosowanych usług, kluczowych cech ich użytkowników oraz wyciągniętych wniosków.
Identyfikacja problemu i znalezienie rozwiązania
Niedługo po wybuchu epidemii COVID-19 w Słowenii uruchomiono krajową infolinię udzielającą informacji i porad na temat choroby5 . Operatorzy infolinii bardzo szybko zwrócili uwagę na potrzebę zapewnienia specjalistycznego poradnictwa osobom doświadczającym objawów psychologicznych (np. strachu, dyskomfortu lub stresu) związanych z epidemią.
Biorąc pod uwagę dobrze rozwiniętą sieć w całym kraju oraz fakt, że specjaliści ds. zdrowia psychicznego stanowią integralną część kadry pracowniczej6 , Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego (NIJZ) uznał HPC za odpowiednią i dostępną opcję świadczenia wsparcia psychologicznego członkom swojej społeczności. za pośrednictwem kryzysowej infolinii telefonicznej.
Zapytaliśmy wszystkie placówki podstawowej opieki zdrowotnej (HPC) o ich zainteresowanie i otrzymaliśmy szybką pozytywną odpowiedź od 56 z 61 ośrodków. Do inicjatywy przyłączyło się również 12 innych placówek świadczących usługi zdrowia psychicznego (tj. specjalistyczne, takie jak psychiatria i psychologia kliniczna) działających w ramach podstawowej opieki zdrowotnej.
Wprowadzenie rozwiązania w życie
W pierwszym tygodniu epidemii NIJZ zwrócił się do wszystkich ośrodków zdrowia publicznego (HPC) z prośbą o podanie numerów telefonów i godzin otwarcia infolinii. Lista została utworzona i rozreklamowana za pośrednictwem różnych mediów (stron internetowych, stacji telewizyjnych i radiowych o zasięgu krajowym i lokalnym itp.). Po zatwierdzeniu przez Ministerstwo Zdrowia oficjalnie uruchomiono sieć infolinii HPC.
NIJZ zapewniło szybkie wsparcie doradcom i pracownikom socjalnym (HPC). We współpracy z psychologami z Administracji Republiki Słowenii ds. Ochrony Ludności i Pomocy w Sytuacjach Klęsk Żywiołowych (ACPDR) zorganizowaliśmy webinarium edukacyjne dla specjalistów zdrowia psychicznego, obejmujące tematy od podstawowych zasad interwencji kryzysowych (infolinia) po konkretne zagadnienia , z którymi mogą spotkać się doradcy (np. przemoc domowa, zachowania samobójcze). NIJZ opracowało również pakiet wytycznych dotyczących różnych sytuacji kryzysowych, który zawierał (i) podstawowe wytyczne dotyczące poradnictwa telefonicznego, (ii) dokument z pytaniami i odpowiedziami (zawierający najczęściej zadawane pytania/odpowiedzi pojawiające się podczas webinarium), (iii) wytyczne dotyczące interwencji w przypadku przemocy domowej, (iv) wytyczne dotyczące zachowań samobójczych, (v) ogólne informacje na temat COVID-19 oraz (vi) kompleksową listę przydatnych zasobów w różnych regionach Słowenii. Dokumenty te zostały udostępnione wszystkim uczestniczącym pracownikom socjalnym (HPC). Dodatkowe wsparcie dla wszystkich doradców zorganizowano w formie cotygodniowych superwizji online. Superwizorami byli doświadczeni psychiatrzy i psychologowie, którzy świadczyli swoje usługi pro bono.
Zrozumienie dzwoniących i ich potrzeb
Pierwsze infolinie HPC zostały uruchomione 16 marca. Podczas każdej rozmowy doradcy oceniali cechy socjodemograficzne dzwoniących, narażenie na COVID-19 (np. bycie pracownikiem pierwszej linii, kontakt z osobą zakażoną koronawirusem, zakażenie koronawirusem lub hospitalizacja z powodu COVID-19 itp.), historię chorób psychicznych oraz stosowanie leków psychotropowych. Obserwacje te zapisywali w ankiecie online, odnotowując skierowania do innych źródeł pomocy (np. leczenie psychiatryczne lub psychologiczne, lekarz rodzinny lub organizacja pozarządowa).
W sumie 70 doradców z 43 ośrodków HPC zgłosiło 1,491 połączeń telefonicznych w okresie od 16 marca do 24 maja 2020 r. Większość dzwoniących stanowiły kobiety (75.7%), 60.5% dzwoniących było w wieku od 30 do 64 lat, 44.9% było zatrudnionych, a 23.6% z nich było na emeryturze. Ponad jedną trzecią połączeń (37.3%) wykonali dzwoniący z grup ryzyka społecznego lub medycznego (np. ze względu na starszy wiek, ciążę, wcześniej istniejące schorzenia, niepełnosprawność, nadużywanie substancji psychoaktywnych) lub ich krewni. Tylko 6.6% dzwoniących zidentyfikowano jako potencjalnych pacjentów z COVID-19 lub osoby mające bliskie kontakty z pacjentami. Prawie jedna trzecia (31.3%) dzwoniących zgłosiła, że ma wcześniej istniejące choroby psychiczne, a 65.3% z nich przyjmowało leki przeciwdepresyjne i/lub benzodiazepiny.
Jak wskazano na Rysunku 1, po początkowym gwałtownym wzroście liczby połączeń telefonicznych do trzeciego tygodnia epidemii, liczba połączeń stopniowo spadała. Wyniki pokazały, że 67.4% połączeń było związanych z psychologicznym wpływem epidemii. Dominującymi powodami połączeń były objawy stresu emocjonalnego i behawioralnego (np. lęk, strach przed zarażeniem, bezsenność, strach przed przyszłością - zgłoszone przez 26.3% dzwoniących), trudności w radzeniu sobie z wcześniej istniejącymi chorobami psychicznymi lub stanami zdrowia (19.7%), informacje na temat strategii samopomocy w celu łagodzenia stresu, relaksu, aktywności fizycznej, zarządzania czasem, a także poszukiwanie dalszych informacji na temat dostępności wsparcia finansowego lub społecznego (12.1%). W 6-10% przypadków dzwoniący zgłaszali trudności interpersonalne (w tym przemoc w rodzinie) lub stygmatyzację związaną z koronawirusem, samotność, problemy związane z pracą i edukacją domową, a także problemy dotyczące równowagi praca-rodzina i opieki nad wrażliwymi krewnymi lub przyjaciółmi. 1% połączeń było związanych z samobójstwem.
Najczęściej (40.1%) osoby dzwoniące zostały poinformowane o infolinii lub nawet skierowane do niej przez pracowników służby zdrowia w lokalnych ośrodkach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) lub poradniach zdrowia (HPC). 21.8% osób dzwoniących dowiedziało się o infolinii za pośrednictwem Internetu, radia lub telewizji.
Rysunek 1. Ważne wydarzenia w epidemii COVID w Słowenii i liczba połączeń otrzymanych w poszczególnych tygodniach telefonicznej pomocy doradczej. Legenda: 1 – Ogłoszenie epidemii w Słowenii, utworzenie rządowego centrum telefonicznej obsługi klienta ds. koronawirusa (12.03.2020). 2 – Zakaz przemieszczania się poza gminę zamieszkania i gromadzenia się w miejscach publicznych (30.03.2020). 3 – Rozpoczęcie stopniowego łagodzenia obostrzeń (18.04.2020). 4 – Przywrócenie swobodnego przemieszczania się poza gminę zamieszkania (30.04.2020).
Wyciągnięte wnioski i patrzenie w przyszłość
Epidemia COVID-19 zaskoczyła świat. Na początku epidemii większość uwagi skupiono na łagodzeniu skutków klinicznych SARS-Cov-2. Jednak wkrótce stało się jasne, że epidemia będzie miała dalsze konsekwencje. Z biegiem czasu na pierwszy plan wysunęły się skutki ekonomiczne, społeczne, psychologiczne i kulturowe. Na zdrowie psychiczne populacji wpłynęły niepokojące doniesienia medialne, załamanie się systemu opieki zdrowotnej w niektórych regionach sąsiednich Włoch oraz środki rządu Słowenii mające na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się wirusa. Jest to szczególnie istotne dla grup znajdujących się w trudnej sytuacji, takich jak krewni pacjentów z chorobami przewlekłymi, rodziny i osoby o niskich dochodach oraz osoby z wcześniej istniejącymi chorobami psychicznymi.
Na szczęście w Słowenii istniejąca infrastruktura podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) umożliwiła szybką reakcję, która zaspokajała potrzeby ludności zidentyfikowane na samym początku epidemii. 9 maja uchylono dekret wstrzymujący świadczenie wszystkich niepilnych i profilaktycznych usług zdrowotnych, a po ośmiu tygodniach udzielania wsparcia psychologicznego infolinie POZ skróciły godziny pracy, aby wznowić regularne interwencje profilaktyczne, ponieważ liczba dziennych połączeń spadała . Infolinie dotyczące COVID-19 pozostają jednak aktywne i prawdopodobnie zostaną zintegrowane z regularną działalnością POZ.
Patrząc wstecz na te osiem tygodni, uważamy, że infolinie przyczyniły się do złagodzenia nierównego psychospołecznego wpływu epidemii na różne podgrupy populacji. Znaczną część dzwoniących stanowili lokalni mieszkańcy skierowani na infolinię przez lokalnych pracowników służby zdrowia, którzy potrafią zidentyfikować osoby w trudnej sytuacji. Fakt, że usługa była wykorzystywana na poziomie społeczności, wskazuje na zaufanie do informacji i wsparcia udzielanego przez znanych specjalistów w znanym otoczeniu (tj. lokalne centra pomocy społecznej). Z drugiej strony, małe, silnie powiązane społeczności, w których wszyscy się znają, oferują niewiele przestrzeni na prywatność, co może nasilać poczucie stygmatyzacji.
Z drugiej strony, niewystarczająca dostępność infolinii była zdecydowanym minusem. Godziny pracy HPC zależały od dostępności przeszkolonej kadry, co oznaczało, że nie wszystkie infolinie były w stanie oferować wsparcie przez cały dzień lub przez cały tydzień. Aby temu zaradzić, 6 kwietnia Słoweńskie Stowarzyszenie Psychologów i NIJZ uruchomiły dodatkową ogólnokrajową infolinię, która zapewniała wsparcie późnym popołudniem i wieczorem (do północy). Psychologowie, psychologowie kliniczni i psychoterapeuci byli zaangażowani jako wolontariusze. Koordynacja jednej krajowej i 52 lokalnych infolinii oraz duża liczba numerów kontaktowych utrudniały ich promocję na poziomie krajowym. Lepsze rozpoznanie, a tym samym lepsze wykorzystanie infolinii, pozostaje wyzwaniem do pokonania.
Chociaż niniejszy artykuł koncentruje się wyłącznie na liniach pomocy i ich roli w wpływie epidemii na zdrowie psychiczne, zdajemy sobie sprawę, że odpowiadają one na stosunkowo niewielki odsetek potrzeb w zakresie zdrowia psychicznego populacji. Kompleksowa reakcja społeczeństwa na epidemię w zakresie zdrowia psychicznego jest niezbędna, aby zapobiec wzrostowi obciążenia chorobami psychicznymi. Powoli „spłaszczając krzywą”, powinniśmy pamiętać, że wirus nie jest jedynym zagrożeniem, które może przytłoczyć nasze systemy opieki zdrowotnej.
Referencje
- Światowa Organizacja Zdrowia. Raport sytuacyjny dotyczący nowego koronawirusa (2019-nCoV) – 45 [Internet]. Światowa Organizacja Zdrowia; 2020. Dostępne w tym miejscu .
- Środki mające na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się infekcji COVID-19 [Internet]. Portal GOV.SI. [cytowano 2020 maja 27 r.]. Dostępny w tym miejscu .
- Odlok o začasnih ukrepih na področju zdravstvene dejavnosti zaradi zajezitve in obvladovanja epidemije COVID-19, str. 1883 [Internet]. Lista Uradni. [cytowano 2020 maja 27 r.]. Dostępny w tym miejscu .
- Albreht T, Pribakovic Brinovec R, Josar D, Poldrugovac M, Kostnapfel T, Zaletel M i in. Słowenia: Przegląd systemu opieki zdrowotnej. Tranzyt systemu zdrowia. 2016 czerwiec; 18 (3): 1–207.
- Rządowe centrum telefoniczne dotyczące koronawirusa [Internet]. Portal GOV.SI. [cyt. z 2020 r.]. Do dyspozycji w tym miejscu.
- Aktivnosti in programi – Skupaj za zdravje [Internet]. [cytowano 2020 maja 27 r.]. Dostępny w tym miejscu.
- Odlok o prenehanju veljavnosti Odloka o začasnih ukrepih na področju zdravstvene dejavnosti zaradi zajezitve in obvladovanja epidemije COVID-19, str. 2431 [Internet]. Lista Uradni. [cytowano 2020 maja 28 r.]. Dostępny w tym miejscu .
Matej Vinko, lek
Matej Vinko, MD, jest specjalistą medycyny zdrowia publicznego w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego (NIJZ) w Lublanie w Słowenii. Jest przewodniczącym zespołu ekspertów zdrowia psychicznego publicznego oraz zastępcą kierownika Centrum Analizy i Rozwoju Zdrowia Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego. Jego główne zainteresowania to epidemiologia zdrowia psychicznego, polityka zdrowia publicznego i rozwój pracowników służby zdrowia.
Saška Roškar, as. prof
Saška Roškar, as. Prof. dr hab. jest psychologiem zatrudnioną w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego (NIJZ) w Lublanie w Słowenii, gdzie zajmuje stanowisko Krajowego Eksperta Zdrowia Publicznego. Zajmuje się promocją zdrowia psychicznego i profilaktyką zaburzeń psychicznych. Jej głównym zainteresowaniem są podejścia do zdrowia publicznego w zapobieganiu samobójstwom.
dr Tatjana Novak Šubara
Dr Tatjana Novak Šubara jest psychologiem zatrudnioną w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego (NIJZ) w Lublanie w Słowenii. Jej zainteresowania badawcze obejmują promocję zdrowia psychicznego oraz wsparcie psychologiczne podczas zmiany stylu życia. Jej praca obejmuje koordynację działań psychoedukacyjnych w ośrodkach promocji zdrowia.
mgr Alenka Tančič Grum
Mgr Alenka Tančič Grum jest psychologiem zatrudnioną w Narodowym Instytucie Zdrowia Publicznego (NIJZ) w Lublanie w Słowenii. Zajmuje się promocją zdrowia psychicznego i profilaktyką zaburzeń psychicznych. Jej obszarem pracy jest rozwój i świadczenie profesjonalnego wsparcia oraz szkolenia z technik psychoedukacyjnych i relaksacyjnych dla pracowników służby zdrowia w ośrodkach promocji zdrowia.