Izolacja i osąd przyczyniają się do problemów ze zdrowiem psychicznym wielu ludzi w całej Europie. W Polsce natomiast latarnią nadziei jest Fundacja Człowiek. Założona przez Mateusza Biernata organizacja stała się wzorem wspierania potrzebujących. Usiedliśmy z Mateuszem, aby dowiedzieć się więcej o przełomowej pracy Fundacji.
Mateusz Biernat doskonale zna drogę powrotu do zdrowia psychicznego. Po latach zmagania się z własnymi problemami, pobytem w ośrodkach zdrowia psychicznego i doświadczaniem wykluczenia społecznego, wyobraził sobie inną drogę dla innych i współzałożył Fundację Człowiek . „W 2015 roku, wraz z żoną Magdą Biernat, założyliśmy Fundację Człowiek, aby wspierać wszystkich, którzy, tak jak ja w przeszłości, mają trudności z powrotem do społeczeństwa po doświadczeniu kryzysu psychicznego” – wyjaśnia Mateusz. „Nasza Fundacja łączy ludzi z doświadczeniem życiowym, wolontariuszy i osoby wspierające”.
Ale historia Mateusza to coś więcej niż tylko wyzwania. Doświadczenie w zakresie zdrowia psychicznego go nie definiuje. To prawda, jest to część jego podróży, ale w jej sercu jest ojcem, mężem, adwokatem i specjalistą ds. zdrowia psychicznego, pracującym jako pedagog specjalny, psycholog i terapeuta. „Moje osobiste doświadczenia są podstawą pracy Fundacji Człowiek. Nasza działalność, a także obrona praw człowieka wynikają z moich osobistych doświadczeń” – mówi.
Nic dziwnego, że problemy ze zdrowiem psychicznym niewątpliwie narastają w całej Europie. Utrzymujące się skutki pandemii, wojna na Ukrainie i narastający kryzys kosztów utrzymania to czynniki, które odbiły się negatywnie na dobrostanie Europejczyków. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) odnotowała 25% wzrost lęku i depresji na całym świecie wywołany wybuchem pandemii i oświadczyła, że izolację społeczną i samotność należy uznać za problem zdrowia publicznego i kwestię polityki dla osób w każdym wieku. Skutki izolacji społecznej i samotności mogą znacząco wpływać na zdrowie psychiczne i fizyczne, a ich śmiertelność jest porównywalna z paleniem tytoniu, otyłością i brakiem aktywności fizycznej.
Prawie połowa (46%) Europejczyków doświadczyła w 2023 r. problemów natury emocjonalnej lub psychospołecznej. Komisja Europejska zareagowała, nadając priorytet zdrowiu psychicznemu, przeznaczając na ten cel 1.23 mld euro i uruchamiając 20 nowych inicjatyw, co świadczy o rosnącym przekonaniu, że zdrowie psychiczne jest równie ważne, jak zdrowie fizyczne.
Bliżej Mateusza, w Polsce, w ramach swojego Narodowego Programu Zdrowia, kraj uruchomił Program Działań WHO na Rzecz Luki w Ochronie Zdrowia Psychicznego (mhGAP) , czyli oparte na dowodach podejście do zwiększania potencjału i usług w zakresie zdrowia psychicznego w ramach Narodowego Programu Zdrowia. Jest to ważny krok w kierunku zaspokojenia niezaspokojonych potrzeb populacji w zakresie zdrowia psychicznego.
Jednak skuteczne zmiany często zaczynają się na mniejszą skalę: w społecznościach i poprzez osobiste historie. Jak mówi Mateusz, nie jest on tylko specjalistą ds. zdrowia psychicznego; jest „ocalałym z psychiatrii”. To osobiste doświadczenie jest siłą napędową Fundacji.
Misją Human Foundation jest pełnienie roli latarni wsparcia dla osób marginalizowanych z powodu problemów psychicznych. Starają się zmienić społeczne postrzeganie problemów zdrowia psychicznego, opowiadając się za ścieżkami powrotu do zdrowia i integracji społecznej. Mateusz jest świadectwem wagi wspierania empatii i promowania kompleksowego podejścia do zdrowia i dobrostanu psychicznego, zarówno w społecznościach, jak i wśród decydentów.
„Uznając znaczenie wsparcia społecznego, akceptacji i zrozumienia, moja rola i nasza jako Fundacji polega na przedefiniowaniu rozumienia zdrowia psychicznego jako dynamicznego stanu wewnętrznej równowagi, umożliwiającego jednostkom wykorzystanie ich zdolności w harmonii z powszechnymi zasadami społecznymi wartości” – kontynuuje.
Wsparcie społeczne, akceptacja i zrozumienie to podstawowe filary promowania kompleksowego podejścia do zdrowia i dobrostanu psychicznego – zarówno w społeczeństwie, jak i wśród decydentów.
Przełamać piętno: nowa definicja zdrowia psychicznego
Fundacja Człowiek nie została założona tylko po to, aby pomagać ludziom w radzeniu sobie z problemami zdrowia psychicznego. Wykracza poza to i ma na celu przełamanie barier i piętna, które często uniemożliwiają jednostkom osiągnięcie pełnego potencjału. Fundacja stara się wspierać wspierającą społeczność, w której ludzie z przeżytymi doświadczeniami czują się cenieni, rozumiani i wzmacniani jako członkowie społeczeństwa.
Wiele osób z problemami zdrowia psychicznego spotyka się z ostracyzmem i jest etykietowanych nieprawdziwymi stereotypami. Często są postrzegani jako „chorzy” w sposób sugerujący zagrożenie lub agresję, a nie jako osoby na drodze do zdrowia. 60% pacjentów w Polsce potrzebujących wsparcia psychiatrycznego deklaruje, że nie szuka pomocy z powodu stygmatyzacji . Takie postrzeganie pogłębia wykluczenie i zmniejsza potencjał osób borykających się z problemami zdrowia psychicznego. Może nawet zniechęcać do szukania pomocy, pogarszając ich stan. Obalanie tej szkodliwej narracji i przezwyciężanie tych błędnych przekonań leży u podstaw działalności Fundacji.
„Fundacja Człowiek to organizacja działająca na rzecz osób wykluczonych i napiętnowanych z powodu „choroby psychicznej” – wyjaśnia Mateusz. „Chcemy dotrzeć do ludzi, którzy mają ogromny potencjał wewnętrzny, ale niestety są postrzegani przez większość społeczeństwa przez pryzmat nieprawdziwych stereotypów”.
Piętno związane z diagnozą zaburzeń psychicznych może mieć katastrofalne konsekwencje. Osoby z zaburzeniami psychicznymi mogą stracić szanse, takie jak zatrudnienie, i przegapić ważne cele życiowe, ponieważ ogranicza to ich zdolność do nawiązywania kontaktów interpersonalnych i osłabia trwałość relacji z innymi. Niektórzy nawet trafiają do szpitala bez ich zgody wyłącznie z powodu diagnozy.
Osoby stojące przed ogromnym wyzwaniem, jakim jest kryzys zdrowia psychicznego, często zmuszone są jednocześnie skupiać się na przetrwaniu w społeczności, której członkowie zamiast pomagać, przyczyniają się do ich trudności. Wynika to z faktu, że „osoby z diagnozą psychiatryczną są postrzegane przez innych członków społeczeństwa jako niebezpieczne, przez co mogą czuć się zmartwione, odizolowane i wykluczone”. wyjaśnia Mateusz.
„Piętno związane z diagnozą psychiatryczną może również zrujnować czyjąś karierę lub zakończyć ją. W niektórych przypadkach osoby, które nigdy nie popełniły przestępstwa, są mimowolnie zamykane w ośrodkach szpitalnych na dni, tygodnie, lata, a nawet na całe życie z powodu zaburzeń psychicznych. diagnoza” – mówi Mateusz, stwierdzając, że „diagnoza psychiatryczna nie powinna decydować o życiu człowieka”.
Edukacja, polityka i komunikacja włączająca
Edukacja odgrywa kluczową rolę. Fundacja aktywnie promuje komunikację włączającą, aby przełamać piętno i stworzyć środowisko bardziej wspierające powrót do zdrowia psychicznego. Działania profilaktyczne i edukacyjne mogą przygotować każdego, od studentów po profesjonalistów, do wspierania siebie i innych. Polityka i praktyki sprzyjające rekonwalescencji, w tym wzmocnieni pracownicy wspierający rówieśników, płynne przenoszenie szpitali i możliwości zatrudnienia dla osób w trakcie rekonwalescencji, to kolejny kluczowy element układanki.
Ale to nie wystarczy. Fundacja podkreśla znaczenie stosowania włączających strategii komunikacyjnych w celu przełamania piętna. Obejmuje to używanie odpowiedniego języka i terminologii. „Nasze wychowanie, doświadczenia i otaczający nas świat kształtują znaczenie, jakie nadajemy słowom” – wyjaśnia Mateusz. „Słowa mogą być potężnymi narzędziami kształtującymi sposób, w jaki myślimy i działamy. Fundacja aktywnie promuje komunikację włączającą, aby przełamać piętno i stworzyć środowisko bardziej wspierające powrót do zdrowia psychicznego.
„Tak jak każdy inny”
Ta niezwykła Fundacja zajmuje się inną kluczową kwestią: umożliwieniem osobom z problemami zdrowia psychicznego odzyskania należnego im miejsca w społeczeństwie. Ich misja wykracza daleko poza samo wsparcie, ale pomaga przełamać bariery, aby zapewnić przyszłość pełną możliwości. „Osoby w kryzysie czują się odrzucone, wykluczone, a często wyśmiewane, tracą motywację do zmiany swojego życia i zaprzestania rozwijania swojego wewnętrznego potencjału. Dlatego misją Fundacji jest umożliwienie tym osobom rozwoju poprzez działania uświadamiające i rzecznictwo na ich temat imieniu” – mówi Mateusz.
Jak to robią? Aktywnie walcząc o prawa osób z problemami zdrowia psychicznego, zapewniając im niezbędne wsparcie, aby mogły wrócić do pracy, kontynuować edukację i aktywnie uczestniczyć w życiu swoich społeczności. Jednak działalność Fundacji wykracza poza indywidualne doświadczenia. Jej celem jest przybliżenie społeczeństwu realiów problemów osób z problemami zdrowia psychicznego, podkreślając możliwość powrotu do zdrowia poprzez praktyczne działania.
Niezachwiane zaangażowanie Mateusza w ochronę praw człowieka napędza działania Fundacji. „Bądź zmianą, którą pragniesz ujrzeć w świecie” – mówi, nawiązując do słynnego cytatu Mahatmy Gandhiego. Od 2018 roku Fundacja odgrywa kluczową rolę w Europejskim Dniu Osób z Niepełnosprawnościami , opowiadając się za humanitarnym traktowaniem osób w kryzysach psychicznych. Przełomowym momentem był wykład Mateusza w Parlamencie Europejskim w 2019 roku na temat przymusu w opiece psychiatrycznej.
Na szczeblu krajowym Fundacja aktywnie działa jako członek Rady ds. Zdrowia Psychicznego przy Ministrze Zdrowia. Jej zasięg międzynarodowy obejmuje również Komitet Praw Człowieka organizacji Mental Health Europe , gdzie nieustannie zabiega o postęp w zakresie opieki psychiatrycznej.
Realizacja tych celów przez Fundację kształtuje się poprzez konkretne działania, takie jak: upowszechnianie świadomości i edukacji w zakresie zdrowia psychicznego w społeczeństwie, propagowanie pełnego uczestnictwa osób z problemami zdrowia psychicznego w życiu społecznym, zawodowym i kulturalnym, upowszechnianie wiedzy o przyczynach zaburzeń psychicznych złego stanu zdrowia i sposobów wspierania dobrostanu oraz budowanie ogólnopolskiej sieci wsparcia dla osób borykających się z problemami zdrowia psychicznego.
Fundacja nie przemawia tylko w imieniu swoich członków; umożliwia im dzielenie się swoimi historiami w celu zwalczania piętna i błędnych przekonań. Dzieląc się tymi prawdziwymi doświadczeniami, rzucają światło na realia wpływu życia ze złym zdrowiem psychicznym. Te mocne świadectwa pokazują, że osoby z diagnozą zdrowia psychicznego są „takie same jak wszyscy inni”. Podkreślają, że to piętno, wykluczenie i brak możliwości, a nie sam zły stan zdrowia, spychają ludzi na margines społeczeństwa. „Dzieląc się prawdziwymi historiami ludzi, pokazujemy, że diagnozy zdrowia psychicznego nie definiują tego, kim jesteś. Napiętnowanie, wykluczenie i brak szans przyczyniają się do marginalizacji. Swoją pracą pokazujemy również, że powrót do zdrowia jest możliwy” – mówi Mateusz.
Interaktywna mapa wsparcia: wzmacnianie pozycji jednostek
Już przed pandemią COVID-19 problemy ze zdrowiem psychicznym były powszechne i dotykały co szóstą osobę w UE, generując koszt w wysokości 4% PKB . Pandemia znacznie pogorszyła sytuację, powodując izolację, lęk i zakłócenia w codziennym życiu. Dostęp do usług zdrowia psychicznego stał się trudniejszy, a sektor prywatny zaczął oferować rozwiązania online. „Pandemia wywarła głęboki wpływ na zdrowie psychiczne społeczeństwa” – wyjaśnia Mateusz.
W odpowiedzi na izolację społeczną i traumę wywołaną pandemią, Fundacja uruchomiła w 2020 roku przełomową interaktywną mapę. Ten ogólnopolski zasób w języku polskim, zawierający ponad 4,300 zasobów, a ostatnio także treści w języku ukraińskim, okazał się skutecznym narzędziem w walce z izolacją i łączeniu ludzi ze służbami zdrowia psychicznego i grupami wsparcia.
Ta udana inicjatywa inspiruje teraz innych. Fundacja uczestniczy w europejskiej inicjatywie MENTALITY , programie pilotażowym prezentującym mapę wsparcia jako dobrą praktykę. Kraje takie jak Słowacja i Rumunia badają możliwości wdrożenia mapy, wykazując jej zdolność do adaptacji do zróżnicowanych potrzeb i kultur. Sama mapa stale się rozwija, obejmując ponad 4,300 zasobów, a ostatnio dodano do niej treści ukraińskie, aby pomóc uchodźcom.
Poza jednostką: podejście oparte na społeczności
Oczywiście zajęcie się wpływem problemów zdrowia psychicznego wykracza daleko poza indywidualną odpowiedzialność. Fundacja opowiada się za podejściem społecznościowym, budującym silne lokalne systemy wsparcia. Oznacza to, że organizacje, specjaliści z władz oświatowych, placówki zatrudnienia, służby ratunkowe, takie jak policja, a nawet grupy samopomocy mogą współpracować, aby umożliwić powrót do zdrowia i reintegrację społeczną.
„Wyobraźcie sobie sieć lokalnych podmiotów, z których każdy ma jasno określone role, współpracujących, aby wspierać osoby w kryzysie zdrowia psychicznego” – wyjaśnia Mateusz. „Ostatecznym celem tego systemu powinno być ułatwienie powrotu do zdrowia i powrót ludzi do społeczności i miejsc pracy”.
Według Mateusza kluczową rolę odgrywają także organizacje oddolne. „Działanie lokalne jest niezwykle ważne” – podkreśla. „Żyjemy w świecie złożonych procesów, przeładowanym informacjami”. Najbardziej potrzebne są proste, ale skuteczne rozwiązania.
Wybory do Parlamentu Europejskiego: czas na zmiany?
Niedawny wzrost problemów ze zdrowiem psychicznym w Europie uwydatnia potrzebę poprawy opieki psychiatrycznej. W obliczu zbliżających się wyborów do Parlamentu Europejskiego Fundacja opowiada się za polityką, która priorytetowo traktuje zdrowie psychiczne w oparciu o długoterminowe cele, jasne wskaźniki i bardziej wyspecjalizowane fundusze. „Opracowywanie i wdrażanie polityk i usług powinno opierać się na podstawowej zasadzie współtworzenia poprzez znaczące zaangażowanie wszystkich interesariuszy, zwłaszcza osób z doświadczeniem życiowym i ich zwolenników” – mówi Masteusz.
„Zdrowie psychiczne powinno być integralną częścią przyszłych planów bezpieczeństwa zdrowotnego UE. Musimy traktować człowieka całościowo, uwzględniając czynniki psychiczne i społeczne, a nie tylko objawy choroby. Zmiany te powinny mieć charakter międzysektorowy i uwzględniać Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (CRPD) ” – wyjaśnia Masteusz.
Kluczowe priorytety następnej kadencji UE, które należy wdrożyć, to promowanie i ochrona praw osób z problemami zdrowia psychicznego i niepełnosprawnością psychospołeczną, „tworzenie skutecznych systemów wsparcia, eliminacja przymusu w placówkach zdrowia psychicznego oraz utworzenie dyrektywy w sprawie równego traktowania i przeciwdziałania dyskryminacji. Kolejna kadencja Parlamentu Europejskiego i Komisji musi opierać się na psychospołecznym podejściu do zdrowia i dobrostanu psychicznego.
Wizja lepszej przyszłości
Podczas Europejskiego Tygodnia Zdrowia Psychicznego w zeszłym miesiącu, Fundacja Human przypomina nam, że świadomość zdrowia psychicznego jest kluczowa każdego dnia, każdego tygodnia, każdego miesiąca i każdego roku. Nikt z nas nie jest na nią odporny ani na jej skutki, a każdy z nas musi nauczyć się akceptować różnorodność. „Bycie orędownikiem zmian, których wielu nie chce lub nie widzi potrzeby, nie jest łatwe. Trzeba być nieustępliwym i konfrontacyjnym” – wyjaśnia Mateusz.
„Najważniejsza jest wiara w to, co się robi, wiara w człowieka, prawo do samostanowienia i prawo do godnego życia. Zmiana systemowa to proces trudny i długotrwały, ale to nie oznacza, że powinniśmy przestać napierać. Myślę, że najważniejsze jest budowanie koalicji organizacji o podobnych poglądach, bo w jedności jest siła i szansa na horyzontalną zmianę”.
Fundacja będzie nadal walczyć o prawa człowieka, tworzyć świadome społeczeństwa i opowiadać się za systemowymi zmianami w opiece i wsparciu zdrowia psychicznego. Jeśli wzmocnimy głosy osób z doświadczeniem, możemy przełamać piętno i zbudować bardziej włączającą Europę.
