Boodschappen over volksgezondheid staan voor een nieuwe uitdaging: niet alleen mensen bereiken, maar ook gehoord worden. In een tijdperk van wantrouwen, misinformatie en tegenreacties onderzoekt dit nummer hoe communicatie vertrouwen kan opbouwen en tegelijkertijd de gezondheidsuitdagingen in Europa kan aanpakken.
Deze maand is het Gezondheidsraad gepubliceerd Iets simpels, maar moeilijk te horen: er bestaat geen veilige hoeveelheid alcohol. Elk glas brengt risico's voor de gezondheid met zich mee. De Raad adviseerde de minister van Volksgezondheid om alcoholgebruik in de Nederlandse samenleving actief te "denormaliseren". Er werd sterk bewijs gevonden dat het risico op zeven soorten kanker toeneemt bij elke hoeveelheid alcohol, evenals een verhoogd risico op orgaanschade. De Raad wees ook op verkeersongelukken, sterfgevallen en spoedeisendehulpbezoeken die verband houden met alcoholgebruik, met totale kosten die worden geschat op 2 tot 6 miljard euro per jaar.
Binnen enkele uren stroomden de sociale media vol met vijandige reacties, beschuldigingen van een betuttelende overheid en mensen die verklaarden dat ze nu nóg meer zouden gaan drinken. Als gezondheidsvoorlichter is het lezen van deze reacties ontmoedigend en frustrerend. Wanneer zorgvuldig, op bewijs gebaseerd advies wordt gegeven, stromen de reacties op sociale media vol woede. Een natuurlijke reactie is dan ook om je af te vragen of we onze communicatie moeten aanpassen, de boodschap moeten afzwakken, gerichter moeten communiceren of helemaal niet meer moeten communiceren. Bereiken onze boodschappen ons doel en dragen ze bij aan de verbetering van de volksgezondheid, of verslechteren ze die juist door weerstand op te roepen? Dit is een cruciale vraag, want onze boodschappen gaan niet alleen over alcohol, maar ook over tabak, vapen, ongezonde voeding, overmatige vleesconsumptie, gokken, gebrek aan lichaamsbeweging, enzovoort. Al deze onderwerpen kunnen overweldigend zijn en leiden tot gepolariseerde debatten en tegenreacties.
Toch is de neiging om onze communicatie aan te passen of minder met het publiek te communiceren waarschijnlijk verkeerd – en brengt bovendien eigen risico's met zich mee.
Tegenreactie is niet het tegenovergestelde van impact.
Nare opmerkingen zijn geen teken dat publieke gezondheidscommunicatie niet werkt; ze bewijzen juist dat het een gevoelige snaar raakt bij mensen die zich ongemakkelijk voelen bij wat ze horen en het gevoel hebben dat hun persoonlijke vrijheid wordt bedreigd. Psychologen noemen dit fenomeen 'reactantie': wanneer mensen het gevoel hebben dat hun vrijheid wordt beperkt of beoordeeld, verzetten ze zich, soms door juist meer te doen van wat hen wordt afgeraden. Online reactantie is de zeer zichtbare reactie op overtuigende gezondheidsboodschappen: mensen worden gemotiveerd om dergelijke boodschappen te verwerpen, vooral wanneer ze afkomstig zijn van een vermeende autoriteit. Dat is precies wat er online gebeurde na het advies van de Nederlandse Gezondheidsraad: het was niet echt een debat over de wetenschap. Het was een verdediging van een gewoonte waar mensen niet op beoordeeld willen worden, of die ze niet willen veranderen. En helaas lijken sociale media platforms toxiciteit te belonen met zichtbaarheid, en lijken deze luidste, boosste stemmen in de meerderheid te zijn, terwijl ze slechts de mening van een minderheid vertegenwoordigen.
Stilte is niet het antwoord.
Het echte risico is echter om te zwijgen.
Als we zouden zwijgen omdat de meest boze stemmen de overhand hebben, zouden we de stillere, meer betrokken meerderheid die niet gehoord wordt, tekortdoen. We moeten beter in gesprek gaan met deze gematigdere stemmen, naar hun zorgen luisteren, deze vertalen en gebruiken om een breder publiek te bereiken. Dit betekent met andere woorden dat we onze gezondheidscommunicatie moeten verbeteren en de zeer negatieve reacties op sociale media van de minderheid die het oneens is, moeten compenseren. De reactiesectie op sociale media is daarom geen bijzaak. Het moet onderdeel zijn van de interventie of de volksgezondheidscampagne. We moeten ook nadenken over verschillende vormen van interactie, in plaats van alleen maar een bericht te plaatsen. Het gaat erom tweeweggesprekken op te bouwen, maar zonder het platform te versterken voor de meest giftige stemmen, en ons tegelijkertijd te beschermen tegen nog narere opmerkingen. We moeten vertrouwde stemmen uit de gemeenschap betrekken, niet alleen experts, omdat berichten van vermeende autoriteiten juist meer weerstand kunnen oproepen. Beleidsmakers moeten ook de technologie-industrie reguleren wat betreft het ontwerp van reacties. Als algoritmes woede belonen door vijandige reacties bovenaan te plaatsen, is dit een kwestie van regelgeving en niet alleen van communicatie. Er zijn veel manieren om de communicatie over volksgezondheid te verbeteren in een steeds digitalere en gepolariseerde wereld, en enkele artikelen in deze nieuwe editie van het EuroHealthNet Magazine bieden verdere nuttige analyses en suggesties.
Van alcohol naar een bredere communicatie-uitdaging
Het advies van de Gezondheidsraad over alcohol zal in Nederland, net als elders in Europa, waarschijnlijk op nog meer weerstand stuiten voordat de normen veranderen – zoals ook het geval was met roken. De boze reacties zijn geen teken dat de publieke gezondheidscommunicatie is mislukt. Ze zijn een teken van een reactie waarmee nationale gezondheidsinstituten in heel Europa moeten leren omgaan, in plaats van deze te negeren of te ontlopen.
Het creëren van een eerlijker en inclusiever communicatielandschap in de gezondheidszorg.
De gezondheidscommunicatie wordt in een razend tempo door technologie hervormd. De mogelijkheden om een breed publiek te bereiken zijn nog nooit zo groot geweest. Maar terwijl het vakgebied zich ontwikkelt en we zoeken naar de beste manieren om te communiceren, onderzoekt dit nummer van het magazine wat het betekent om een communicatielandschap in de gezondheidszorg te creëren dat niet alleen toekomstgericht en effectief is, maar ook eerlijker en inclusiever.
In heel Europa worden de krachten die de gezondheid beïnvloeden steeds moeilijker te negeren. Klimaatverandering leidt tot toenemende gezondheidsrisico's, digitale transformatie creëert nieuwe barrières voor mensen die al buitengesloten zijn, en desinformatie zet het vertrouwen van het publiek in gezondheidsadviezen op de proef.
Van de waarschuwing van het Lancet Countdown in Europa over hittegerelateerde sterfgevallen tot reflecties over digitale uitsluiting, vertrouwen in vaccins en de toekomst van communicatie over volksgezondheid: deze bundel onderzoekt hoe bewijs, vertrouwen en geleefde ervaringen een gezonder en rechtvaardiger Europa kunnen vormgeven. Centraal staat een gedeelde uitdaging: ervoor zorgen dat gezondheidssystemen en communicatie meegroeien met de gemeenschappen die ze bedienen.
Ik hoop dat deze editie nieuwe ideeën en gesprekken op gang brengt.
- Caroline
Meer informatie
Caroline Costongs
Caroline Costongs is directeur van EuroHealthNet en expert in volksgezondheid en gezondheidsbevordering. Caroline leidt een multidisciplinair team dat werkt aan Europees en (sub)nationaal beleid, belangenbehartiging, onderzoek en capaciteitsopbouw om ongelijkheden op gezondheidsgebied aan te pakken. Caroline is actief in verschillende EU- en WHO-fora, adviesraden en verschillende EU-projecten, en is lid van de ICC – International Council for the European Public Health Conference.