REDACTIONEEL
In een welzijnseconomie is economische groei geen doel op zich, maar eerder een manier om het welzijn van mens en planeet te verbeteren. Het concept wint aan populariteit, met leiders die in mei 2025 in IJsland bijeenkomen voor het Wellbeing Economy Forum. Deze editie van EuroHealthNet Magazine bevat verhalen van mensen en organisaties uit heel Europa die bijdragen aan een gezondere en duurzamere economie en samenleving. De transitie naar een welzijnseconomie gaat echter niet zonder obstakels en compromissen. In haar redactioneel artikel deelt Caroline Costongs van EuroHealthNet haar inzichten en overwegingen over de uitdagingen waar we voor staan en de weg vooruit.
Terwijl we deze editie van ons magazine publiceren, ben ik onderweg naar het Wellbeing Economy Forum in Reykjavik, IJsland. Deze bijeenkomst op hoog niveau brengt leiders, professionals en changemakers samen om te bespreken hoe we onze economieën kunnen vormgeven om het welzijn van mens en planeet beter te ondersteunen. Een welzijnseconomie zorgt ervoor dat economische groei, gemeten naar bbp, geen doel op zich is en dat deze gezondheid en welzijn bevordert in plaats van schaadt, zoals tegenwoordig maar al te vaak het geval is. Kaders voor welzijnseconomie krijgen steeds meer aandacht op EU- en nationaal niveau, en als EuroHealthNet dragen we graag bij aan dit momentum via ons partnerschap, onze projecten op het gebied van sociale gelijkheid, milieu en gezondheid, en via dit magazine.
Toch voel ik me een beetje ongemakkelijk. Aan de ene kant vind ik het belangrijk om internationale collega's te ontmoeten om elkaar te inspireren, van elkaar te leren en de visie van een welzijnseconomie te ontwikkelen. Aan de andere kant weet ik dat ik door naar IJsland te reizen, bijdraag aan klimaatverandering en luchtvervuiling, wat de reden van mijn reis zelf ondermijnt. Misschien zou ik in plaats daarvan meer moeite moeten doen om mensen die onder andere te maken hebben met armoede en dagelijkse problemen, te ontmoeten en met hen van gedachten te wisselen.
Dit dilemma is slechts één voorbeeld van de uitdagingen die gepaard gaan met het hervormen van de economieën waaraan we vastzitten. Het pad ernaartoe is zelden zonder wrijving en vereist keuzes, het onderhandelen over belangen en het maken van afwegingen.
Dilemma's bij de overgang naar een welzijnseconomie
Er zijn veel beleidsinitiatieven die bijdragen aan het bereiken van economieën die meer welzijn genereren en daarmee aansluiten bij de welzijnseconomie. Veel daarvan worden besproken in de artikelen in dit tijdschrift. Denk hierbij aan ecologisch duurzame en rechtvaardige zorgstelsels zoals die in Oostenrijk, investeringen in grassroots-sport in plaats van topsport, initiatieven voor kinderwelzijn zoals die in IJsland, het bevorderen van goede nachtrust, beleid voor gendergelijkheid en fiscale strategieën die streven naar een evenwicht tussen sociale en economische resultaten.
Onze economie heeft ons echter vastgezet in structuren en gedragingen die zeer moeilijk te veranderen zijn. Veranderingen doorvoeren is daarom niet mogelijk zonder aanzienlijke kosten, zowel op individueel als op maatschappelijk niveau. Dit betekent dat er maar weinig beleidskeuzes zijn die volledig win-win zijn, en dat veel ervan de belangen van sommige mensen, sectoren, plaatsen, enz. ten goede komen ten opzichte van andere. Goedbedoeld beleid dat ouderen aanmoedigt om langer thuis te blijven wonen, kan bijvoorbeeld de woningbeschikbaarheid voor jongere generaties beperken. Het importeren van exotische groenten en fruit kan de gezondheid van sommigen verbeteren, maar het transport ervan draagt bij aan vervuiling en maakt ze vaak onbetaalbaar voor huishoudens met een laag inkomen. Het verminderen van fossiele brandstoffen is goed voor het milieu, maar hoe zit het met de mensen die er voor hun levensonderhoud van afhankelijk zijn?
Zijn wij, als volksgezondheidszorggemeenschap, toegerust om deze dilemma's te hanteren en een duidelijk standpunt in te nemen over dergelijke kwesties, waarvan er vele complex en ethisch van aard zijn? Het is belangrijk dat we dat doen, aangezien ze gevolgen hebben voor de algehele volksgezondheid, maar ook voor gezondheidsverschillen en intergenerationele rechtvaardigheid, zoals EuroHealthNet zal benadrukken in onze bijdrage aan de komende EU-strategie voor intergenerationele eerlijkheid. EuroHealthNet ontwikkelt een ethisch kader om ons hierbij te helpen en ons werk in de welzijnseconomie te sturen. Dit omvat hoe we met de private sector samenwerken om belangen te behartigen ter verbetering van de algehele gezondheid en het welzijn, en om hen ook ter verantwoording te roepen.
Polarisatie vermijden
Deze dilemma's zijn niet nieuw in de volksgezondheid, maar ze worden complexer – en zichtbaarder – in het publieke debat en op sociale media. We moeten ons er ook van bewust zijn dat discussies over de welzijnseconomie tot polarisatie kunnen leiden, vooral in de snel veranderende politieke, sociale en technologische context van vandaag. Mensen hebben uiteenlopende waarden en principes, met extreemrechtse groeperingen aan de uiterste grenzen van het spectrum.
Hoe sterk moeten we aandringen op een paradigmaverschuiving die de welzijnseconomie weerspiegelt, terwijl dat voor sommigen klinkt alsof we pleiten voor de-groei? Of moeten we een genuanceerdere aanpak kiezen? Moeten we ons niet richten op specifieke dilemma's en afwegingen, en beter luisteren naar diverse perspectieven voordat we onze beleidsoplossingen ontwerpen voor ecologische grenzen en sociale fundamenten?
Ik raad aan dit te lezen interview van de editie met Dominic Watters, die zijn ervaringen deelt met structurele ongelijkheid op het gebied van huisvesting, toegang tot voedsel, inkomen en opvoeding van kinderen. Zijn levenservaring en die van vele anderen ontbreekt te vaak in bestuursbeslissingen. Het belichten van dergelijke persoonlijke verhalen kan meer begrip genereren om de moeilijke keuzes te maken die nodig zijn voor de overgang naar een welzijnseconomie.
Machtige belangen uitdagen
Niemand wil een economie die mensen uitbuit, het milieu schaadt en de gezondheid en het welzijn schaadt. Toch zijn er maar weinigen bereid de kosten van verandering te dragen. De rijken en machtigen zullen hun belangen verdedigen – en ze slagen daarin.
De Europese Commissie heeft van concurrentievermogen haar poolster gemaakt, naast het stimuleren van de defensie-industrie en het herbewapenen van Europa. De huidige dereguleringsinspanningen van de EU zijn gericht op het wegnemen van handelsbelemmeringen als onderdeel van de nieuwe strategie voor de interne markt. Ondertussen bloeit de lobby van de industrie, waardoor het moeilijker dan ooit is om alcohol, tabak, ultrabewerkte voedingsmiddelen en andere gezondheidsschadelijke producten te reguleren.
Deze hervormingen zullen nationale gevolgen hebben. Zo werd een recente regel in Frankrijk, die korte vluchten verbood waar treinmogelijkheden bestonden, afgezwakt. Het Ierse plan om gezondheidswaarschuwingen aan alcohollabels toe te voegen De volgende stap zou kunnen zijn. Deze machtige belangen zullen moeilijk te overwinnen zijn, vooral omdat onze eigen middelen dreigen te worden ingekrompen. Volksgezondheid en welzijn dreigen verder ondergeprioriteerd te raken in de aanstaande discussies over de langetermijnbegroting van de EU voor 2028-2034.
De weg vooruit
Het is mogelijk om onze economieën te transformeren tot welzijnseconomieën, maar het vereist een beter begrip van de dilemma's, afwegingen en effecten van beleidskeuzes, en een zorgvuldige inventarisatie van argumenten en tegenargumenten. We moeten ook het bredere publiek mobiliseren, niet alleen de gemeenschappen die zich bezighouden met volksgezondheid en welzijnseconomie. De meeste Europeanen steunen klimaatactie, bijvoorbeeld, maar vertrouw er niet op dat regeringen dit zullen waarmaken. Volgens de Eurobarometer, 88% van de Europeanen vindt een sociaal Europa persoonlijk belangrijk, er is dus veel potentieel voor betrokkenheid.
Door echt te luisteren naar de hoop en angsten van mensen – en hun zorgen over veranderende systemen voor werk, huisvesting, energiegebruik, transport, voedsel en consumptie – kunnen we polarisatie verminderen en draagvlak creëren. Door in te gaan op hun terechte zorgen over migratie, vaccinatie en andere gevoelige onderwerpen, kweken we vertrouwen. Door allianties te smeden om een gedeelde visie op een betere toekomst te ontwikkelen en deze gezamenlijk te communiceren en te implementeren, kunnen we bestaande belangen uitdagen en verandering teweegbrengen. Dit kan op zijn beurt de politieke wil genereren die nodig is om economieën te creëren die meer welzijn genereren. Ik hoop dat u met plezier de verschillende artikelen in dit magazine zult lezen, aangezien ze allemaal bijdragen aan zo'n gemeenschappelijke visie.
In deze editie
Caroline Costongs
Caroline Costongs is directeur van EuroHealthNet en expert in volksgezondheid en gezondheidsbevordering. Caroline leidt een multidisciplinair team dat werkt aan Europees en (sub)nationaal beleid, belangenbehartiging, onderzoek en capaciteitsopbouw om ongelijkheden op gezondheidsgebied aan te pakken. Caroline is actief in verschillende EU- en WHO-fora, adviesraden en verschillende EU-projecten, en is lid van de ICC – International Council for the European Public Health Conference.