De Belgische expert op het gebied van voedingsbeleid, Laurence Doughan, zet zich al 25 jaar in voor een gezondere voedselomgeving. Van Nutri-Score tot influencer marketing, zegt ze dat de volksgezondheid te maken heeft met spelers met grotere budgetten, betere data en een veel groter bereik. Toch is er nog hoop. Kleine veranderingen doen ertoe, en zelfs kleine verbeteringen in ons voedselsysteem kunnen een verschil maken. Ruth Thomas van EuroHealthNet onthult het verhaal.
Een paar jaar geleden raakte mijn vader ervan overtuigd dat hij meer pinda's moest eten. Tegenwoordig is kaas zijn nieuwste culinaire hobby.
"Er is me verteld dat ik meer calcium nodig heb," zegt hij. "Ik ben niet echt dol op kaas, maar ik weet dat het goed voor me is."
Hoe weet hij dat? Nou, op dezelfde manier waarop hij besloot dat hij meer pinda's moest eten: een diëtist heeft het hem verteld.
Hij at zoveel pinda's dat het zijn gezondheid begon aan te tasten. Uiteindelijk bleek dat hij een milde allergie had.
En dan was er nog de flapjack. Een compacte, op havermout gebaseerde Britse lekkernij gemaakt met boter, suiker en siroop, waar hij ziek van werd. Mijn vader, die coeliakie heeft, was er altijd van uitgegaan dat haver veilig was. Dat was hem immers verteld en wat hij in folders had gelezen.
Wat hij zich niet had gerealiseerd, was dat de bewering "haver is glutenvrij" een kanttekening heeft. Sommige soorten haver zijn tijdens de verwerking besmet, andere niet. Sommige soorten zijn veilig voor mensen met coeliakie, andere niet.
Maar dat is toch precies de bedoeling, nietwaar?
Voedingsvoorlichting is niet altijd even gemakkelijk toegankelijk of te begrijpen. Voedingsadvies kan gefragmenteerd zijn. Of het nu gaat om flitsende marketingcampagnes die "nieuwe en verbeterde" en "natuurlijke" voedingsmiddelen beloven, of om de bekende mantra's van gezondheidsexperts zoals: eet meer vezels, neem meer calcium, verminder vet, vermijd suiker. De boodschappen zelf zijn niet per se verkeerd, maar ze gaan zelden gepaard met context.
Hoeveel is genoeg? Wat is het alternatief?
Op een gegeven moment besef je dat de plekken waar we allemaal eten kopen een zintuiglijk circus zijn. Een plek waar de industrie de boventoon voert, niet de gezondheid, een toneel met acteurs die allemaal strijden om onze aandacht.
De strijd om jouw basket
Dat zijn de gebieden waar de Belgische expert op het gebied van voedingsbeleid, Laurence Doughan, de afgelopen 25 jaar aan heeft gewerkt om verbeteringen door te voeren. Binnen het Belgische federale plan voor voeding en gezondheid, de federale overheidsdienst (FPZ) Gezondheid, Voedselveiligheid en Milieu, draagt ze bij aan een gezondere voedselomgeving door middel van voedingsrichtlijnen, voedingsbeleid en consumentenvoorlichting. Maar dat is geen gemakkelijke opgave.
Ik ontmoette Laurence voor het eerst tijdens een beleidsdialoog in het Europees Parlement, georganiseerd door EuroHealthNet , FEAST en EAT . Wat me opviel was niet alleen haar passie voor het creëren van een gezondere voedselomgeving, maar ook haar bereidheid om de machthebbers ter verantwoording te roepen. Toen het onderwerp volksgezondheid versus overheidsfinanciën ter sprake kwam, stelde ze de aanwezige beleidsmaker op financieel gebied de lastige vragen. Het liet zien dat voedselbeleid zelden alleen maar gaat over wat er op ons bord ligt. Waarom? Nou, het gaat ook over macht, prioriteiten en wie de keuzes bepaalt die we maken.
Wat drijft haar?
'Menselijke verbinding', vertelt ze me. 'Ik vind het fijn om naar anderen te luisteren en mensen uit te leggen waarom gezond eten belangrijk is. Maar ik leer ook graag van anderen. Een wederzijdse uitwisseling is heel verrijkend.'
Voedzaam eten zou voor iedereen beschikbaar moeten zijn, niet alleen voor degenen die het zich kunnen veroorloven. Vanuit haar perspectief is die missie echter verre van eenvoudig.
"We lopen altijd achter," zegt ze, verwijzend naar de volksgezondheidsautoriteiten. "Onze budgetten zijn niet vergelijkbaar. Voedingsbedrijven investeren enorme bedragen in marketing."
De volksgezondheid is daarentegen verdeeld. Korte financieringscycli, beperkt bereik en gezondheidsboodschappen die zelden zo ver reiken als de producten waarmee ze proberen te concurreren.
Maar zelfs dat lijkt een understatement als je kijkt naar hoe voedingsbedrijven consumenten tegenwoordig bereiken. Het gaat verder dan traditionele lobbyactiviteiten. Verpakkingen, plaatsing, apps, influencers en gerichte reclame gaan allemaal hand in hand met systemen die gebouwd zijn op gedragsgegevens die de meeste mensen nooit te zien krijgen.
Het data-voordeel
"Digitale marketing is tegenwoordig sterk gepersonaliseerd. Retail- en databedrijven weten veel over consumentengedrag en verkopen die gegevens."
De industrie beschikt over enorme hoeveelheden gedragsgegevens, van klantenkaartgegevens tot realtime online surfgedrag, die de volksgezondheidsautoriteiten simpelweg niet kunnen evenaren. Deze gegevens worden steeds vaker gebruikt om te bepalen wat wij als consumenten kopen. Maar de onbalans gaat verder dan alleen data. Het is ook zichtbaar in het beleid rondom voedseletikettering.
Nutri-Score, een voedingswaardelabel op de voorkant van de verpakking dat voedingsmiddelen beoordeelt van A tot E op basis van hun voedingswaarde, is ontworpen om de besluitvorming te vereenvoudigen in een omgeving die overspoeld wordt met tegenstrijdige signalen. Het label is in verschillende Europese landen, waaronder Frankrijk en België, ingevoerd of aanbevolen, maar blijft in een groot deel van de EU vrijwillig.
"In België hebben we het geluk dat sommige retailers behoorlijk positief staan tegenover tools zoals Nutri-Score", zegt Laurence. "Maar er is aanzienlijke lobbydruk tegen dergelijke tools."
"Voorlopig is het dus meer een morele en politieke beweging dan een volledig afdwingbaar systeem."
Kleine duwtjes, grote gevolgen
Verandering is mogelijk, maar zoals gewoonlijk verloopt die langzaam en ongelijkmatig.
In België hebben sommige supermarkt-apps geëxperimenteerd met loyaliteitsprogramma's die gezondere voedingskeuzes stimuleren, zoals zo'n 10% korting op groenten en fruit. In het Verenigd Koninkrijk verwijderen sommige voedselproducenten ondertussen stripfiguren en andere kindvriendelijke afbeeldingen van verpakkingen om ongezonde producten minder aantrekkelijk te maken voor kinderen.
"We zien wel degelijk verbeteringen in het consumentengedrag", zegt Laurence. "Er worden meer producten met een A- of B-classificatie gekocht, en de consumptie van groenten en fruit is toegenomen."
“Maar een direct verband met obesitas of diabetes is nog niet mogelijk. Dit zijn epidemiologische vraagstukken voor de lange termijn.”
Toch wijzen de eerste aanwijzingen erop dat labels zoals Nutri-Score de koopgewoonten van mensen kunnen beïnvloeden en consumenten kunnen aanzetten tot gezondere keuzes. Een Belgisch supermarktonderzoek toonde aan dat Nutri-Score het koopgedrag verschuift naar beter beoordeelde producten bij dagelijkse boodschappen. In Frankrijk zetten sommige retailers fabrikanten al onder druk om Nutri-Score te gebruiken, en hanteren zelfs tactieken van publieke veroordeling voor degenen die weigeren. Als Frankrijk overgaat op verplichte etikettering, zou dat een domino-effect in heel Europa kunnen veroorzaken.
De onevenwichtigheid beperkt zich natuurlijk niet alleen tot voedseletikettering, maar strekt zich uit tot de bredere voedselomgeving. De invloed van de industrie heeft volgens Laurence een "grote" impact op de volksgezondheid. "Ze proberen vaak regelgeving te vertragen of te ondermijnen."
“De strategieën zijn welbekend: ontkenning, vertraging en het in diskrediet brengen van voorstellen op het gebied van de volksgezondheid.”
Zelfs bescheiden voorstellen, of voorstellen die in ieder geval bescheiden lijken, zoals het opnemen van voedingsinformatie in reclame in plaats van reclame volledig te verbieden, stuiten op weerstand.
"Het is ontzettend moeilijk," zegt ze. "Marketing evolueert voortdurend: sociale media, influencers, gepersonaliseerde reclame."
"Overheden hebben simpelweg niet de capaciteit om dit allemaal effectief te reguleren."
Mensen ondersteunen, systemen veranderen.
Zelfs als er beperkingen worden ingevoerd, worden die snel omzeild. Is betaalbaarheid dan de reden waarom mensen voor minder gezonde opties kiezen?
“Ik ben er niet helemaal van overtuigd dat gezond eten altijd duurder is. Dat wordt vaak overdreven.”
"Gezond koken hoeft niet per se duur te zijn, maar het vereist wel vaardigheden en kennis."
“Het echte probleem is voedselkennis. Mensen moeten weten hoe ze eenvoudige, gezonde maaltijden kunnen bereiden.”
In België heeft 1 op de 2 volwassenen overgewicht of obesitas, en 1 op de 7 adolescenten kampt hiermee. Deze cijfers wijzen op een breed voedingsbeleidslandschap dat zowel ambitieus als beperkt is. Sinds 2019 is er een vrijwillige aanpak van kracht, ter vervanging van eerdere nationale plannen die door de politieke instabiliteit niet standhielden.
Er is enige vooruitgang zichtbaar, met name in ziekenhuisinitiatieven zoals het Baby-Friendly Hospital-initiatief , dat nu ongeveer een derde van de kraamklinieken omvat. Maar over het algemeen blijven de middelen beperkt.
Volgens Laurence ligt het antwoord niet in meer beperkingen, maar in een verschuiving van de normen, waarbij een gezondere voedselomgeving de standaard wordt.
“We moeten gezond, duurzaam en lokaal geproduceerd voedsel promoten – niet alles verbieden, maar de normen veranderen.”
De vraag voor de volksgezondheid is dus niet langer simpelweg of er informatie bestaat. Het gaat erom of die informatie überhaupt door de ruis van de industrie heen kan dringen. En het ongemakkelijke antwoord is steeds vaker dat dit moeilijk lukt.
Ondanks alle discussies over voedingswetenschap, regelgeving en marketing, komt het misschien hierop neer: consumenten zouden geen diploma in voedingschemie nodig moeten hebben om te begrijpen wat ze kopen, maar zouden juist ondersteuning moeten krijgen bij het begrijpen van hun behoeften om een gezonder leven te leiden.
"Onderwijs is essentieel voor een gezonde levensstijl", zegt Laurence. "Schoolmaaltijden zijn cruciaal. Hoogwaardige overheidsaanbestedingen kunnen ongelijkheid verminderen. Influencers op sociale media zouden in de toekomst ook een positieve rol kunnen spelen [bij het beïnvloeden van de keuzes van mensen]."
Onderzoek toont aan dat praktische voedingseducatie op scholen kinderen niet alleen leert wat gezond is, maar ook hun kijk op voeding verandert, met voordelen die jarenlang aanhouden. Slechte eetgewoonten beginnen al op jonge leeftijd, dus moet er ook vroeg worden ingegrepen. En misschien is dat wel waar verandering moet beginnen. Niet door mensen, vooral de jongere generatie, te onderschatten, maar door naar hen te luisteren en van hen te leren.
Naast persoonlijke verantwoordelijkheid
Tijdens ons gesprek leek Laurence vooral gedreven te worden door mensen, en het vermogen om naar elkaar te luisteren en van elkaar te leren. Dit zijn geen nieuwe vaardigheden; het zijn diep menselijke eigenschappen. Maar zonder de politieke wil om de invloed van de industrie aan te vechten, kunnen zelfs de sterkste inspanningen op het gebied van de volksgezondheid slechts tot op zekere hoogte effectief zijn.
Het verhaal van mijn vader is een waarschuwing voor ons allemaal. Hij at niet te veel omdat hij onvoorzichtig was, maar omdat het huidige voedselsysteem consumenten dwingt om zich een weg te banen door tegenstrijdige boodschappen, marketing en voedingsadviezen, met weinig tot geen ondersteuning.
De vraag is niet of mensen de juiste keuzes maken, maar waarom het systeem die keuzes überhaupt zo moeilijk maakt, wie onze voedselkeuzes beïnvloedt en wiens belangen (en gezondheid) werkelijk centraal staan bij wat we eten.
In focus
- Versterk de kennis over voeding. door middel van praktische voedingsvoorlichting en kookvaardigheden gedurende het hele leven, te beginnen op school.
- Creëer een gezondere voedselomgeving. door te pleiten voor duidelijke voedingsetikettering, gezondere winkelstimulansen en op bewijs gebaseerd volksgezondheidsbeleid.
- Effectievere regulering van voedselmarketing om gepersonaliseerde digitale reclame aan te pakken en de invloed van de industrie op voedselkeuzes te verminderen.
- Investeer in duurzame communicatie over volksgezondheid. Zo kan betrouwbaar, op bewijs gebaseerd voedingsadvies concurreren met commerciële marketing.
- Plaats gelijkheid centraal in het voedingsbeleid. door ervoor te zorgen dat informatie over gezonde voeding en gezonde voedingskeuzes toegankelijk, betaalbaar en begrijpelijk zijn voor iedereen.
Meer informatie
Klik hier voor meer informatie over het werk van de federale overheidsdienst (FPS) Gezondheid, Voedselveiligheid en Milieu door op de onderstaande knop te klikken.
Rut Thomas
Ruth kwam in april 2022 bij het EuroHealthNet-team als communicatiemedewerker.
Ze heeft een BA Hons-graad in Print Journalism van de University of Gloucestershire (VK) en werkt al meer dan tien jaar in de non-profitsector. Ruth heeft haar communicatieve vaardigheden toegepast op een aantal functies, waaronder voor een energiehandelsvereniging in Brussel en als onderdeel van een National Research Network (Sêr Cymru / Stars Wales), waar ze was gevestigd aan een Britse universiteit.