De belangstelling voor het onderwerp gezondheidsdiplomatie is de laatste tijd toegenomen. Dit artikel beschrijft hoe gezondheidsdiplomatie zich heeft ontwikkeld en hoe dit aansluit bij de doelstellingen voor duurzame ontwikkeling. Het nieuwe WHO-boek “Gezondheidsdiplomatie: Europese perspectieven”, onder redactie van Ilona Kickbusch en Mihály Kökény (2017) geeft ons ook de kans om het onderwerp in meer detail te onderzoeken.
Door Anna Gallinat
Gezondheidsdiplomatie, althans in de Europese context, gaat terug tot een reeks internationale sanitaire conferenties aan het einde van de 1800e eeuw. Besmettelijke ziekten zoals cholera vormden een bedreiging voor gevestigde handelsbetrekkingen tussen Europese landen, en om de handel te beschermen waren de conferenties bedoeld om de internationale quarantainevoorschriften te standaardiseren.
Diplomatie verwijst traditioneel naar de vertegenwoordiging van nationale belangen binnen de internationale gemeenschap, doorgaans uitgevoerd op het gebied van buitenlandse zaken. In gezondheid is het niet anders. Net als 150 jaar geleden is gezondheidsdiplomatie het hardst nodig in het licht van wereldwijde of grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen. Hoewel het uiteindelijke doel hetzelfde kan zijn (het beschermen van burgers), is duidelijk geworden dat ministeries van Volksgezondheid dit niet in isolement kunnen bereiken en moeten zowel andere sectoren als (niet-statelijke) actoren worden betrokken.
Gedurende de 20th eeuw en zeker met de oprichting van de WHO veranderde de vorm van gezondheidsdiplomatie enigszins, maar de belangrijkste principes zijn vandaag nog steeds van toepassing. De terugkerende thema's in het boek van Kickbusch & Kökény zijn intersectorale en overheidsbrede benaderingen van gezondheidsdiplomatie, die de auteurs meestal baseren op 'gezondheid in alle beleidslijnen' (HiAP) - nu relevanter dan ooit. Zoals Zsuzsanna Jakab, regionaal directeur van de WHO voor Europa, in haar voorwoord schrijft, is HiAP een integraal onderdeel van de moderne benadering van gezondheid en gezondheidsdiplomatie.
Gezondheidsdiplomatie vindt plaats tussen verschillende landen en hun regeringen of vertegenwoordigers. Het kan echter ook worden uitgevoerd op nationaal, regionaal of lokaal niveau met belanghebbenden uit verschillende sectoren. Daarnaast, Gezondheidsdiplomatie: Europese perspectieven vindt veel gevallen waarin andere actoren, zoals "internationale organisaties en NGO's, de particuliere sector, publiek-private partnerschappen, filantropen, academici en beroemdheden" (p.164) deelnemen aan de discussies.
De recente golf van gezondheidsdiplomatie brengt ons ook tot de negatieve effecten ervan, zoals het instabieler worden van gezondheidssamenwerking wanneer gezondheidskwesties een meer politieke of gepolitiseerde context krijgen en een (stop)aanhoudende steun voor multilaterale gezondheidsorganisaties. Het boek identificeert "protectionistische trends en ideologische scheidslijnen in Europa" als belangrijke bronnen van negatieve impact en zowel seksuele/reproductieve gezondheid en rechten als de gezondheid van migranten als de meest controversiële kwesties op het hele continent. Maar nogmaals, dat zijn ook de onderwerpen die Europa de grootste kansen bieden om een leidende rol te spelen in de mondiale gezondheidsdiplomatie.
Recent speelde gezondheidsdiplomatie een belangrijke rol in de onderhandelingen over de Sustainable Development Goals (SDG's). De SDG's, inherent verbonden met de HiAP-aanpak, leggen de noodzaak op van een meer systematische en gecoördineerde aanpak thuis bij het plannen van nationaal gezondheidsbeleid, evenals de nationale strategieën van donorlanden voor mondiale gezondheid. Gezondheid moet niet worden gepresenteerd als een sectoraal vraagstuk, maar als een overkoepelend gebied dat bruggen slaat naar belangrijke determinanten van gezondheid, zoals onderwijs en water”. Gezondheidsdiplomatie kan worden gebruikt om te bemiddelen en dit te bereiken. Bij kwesties als de ebolacrisis heeft de gezondheidssector met succes diplomatie gebruikt om samen te werken met andere sectoren, zoals buitenlandse zaken, ontwikkeling en veiligheid.
Het uiteindelijke doel van EuroHealthNet is het verminderen van gezondheidsverschillen. Gezondheidsdiplomatie is en kan daarbij helpen. Het voorwoord van Gezondheidsdiplomatie: Europese perspectieven noemt de ongelijke verdeling van rijkdom in termen van geld, macht en middelen en stelt dat "de kerndoelen van gezondheidsdiplomatie een meer rechtvaardige verbetering van de gezondheid en het welzijn van de bevolking omvatten". Indien goed uitgevoerd, kan gezondheidsdiplomatie zorgen voor betere gezondheidsresultaten en het verminderen van gezondheidsbedreigingen voor iedereen, en zo de gezondheidsgelijkheid vergroten.
Verschillende fora – nationaal, Europees of mondiaal – hebben keer op keer opgemerkt dat gezondheid een politieke keuze is. Volgens Michaela Told, uitvoerend directeur van het Global Health Centre in Genève, is "Gezondheid een politieke keuze en mondiale gezondheidsdiplomatie is een politiek proces dat probeert verschillende belangen met elkaar te verzoenen" (p.167). Daarom, hoewel gezondheidsdiplomatie in het verleden zeker relevant was, is het duidelijk geworden dat het vandaag nodig is en het belang ervan zal waarschijnlijk alleen maar toenemen in de komende decennia. Met name bij het aanpakken van ongelijkheden op gezondheidsgebied en de SDG's kan gezondheidsdiplomatie een belangrijke factor spelen bij het bereiken van deze doelen, die in de praktijk gezondheid in al het beleid zijn en de politieke wil op het hoogste niveau vereisen.
Toegang tot het boek hier.
Anna Gallinat
Anna Gallinat is sinds februari 2018 communicatieprojectmedewerker bij de informatie- en communicatie-eenheid van Eurofound. Ze ondersteunt en werkt samen met de verschillende teams in de eenheid om te zorgen voor een gecoördineerde en strategische benadering van de outreach-activiteiten van Eurofound. Ze stelt ook communicatie-outputs op over verschillende transversale onderwerpen, zoals gender, COVID-19 of EU-beleid.
Voorheen werkte Anna bij EuroHealthNet in Brussel, waar ze verantwoordelijk was voor communicatie en projectmanagement voor EU-gezondheidsgerelateerde projecten. Ze heeft een Bachelor's Degree in Psychologie van de Universiteit Twente in Nederland. Ze is ook afgestudeerd in gender- en mediastudies aan de London School of Economics and Political Sciences.