De huidige crises hebben geleid tot een sterke toename van ongelijkheden in de hele EU. Een nieuwe Science-for-Polic-rapport illustreerde onlangs het effect dat pieken in energie- en huishoudelijke uitgaven hebben gehad op armoede en sociale uitsluiting in Europa. Maar hoe kunnen we deze cirkel doorbreken?
Sophie McGannan van het NHS Health and Europe Centre bespreekt de impact van jezelf in de schoenen van een wijkwerker plaatsen en samenlevingen in staat stellen proactief om te gaan met omstandigheden die kwetsbaarheid creëren.
Wat is sociale uitsluiting?
Gedefinieerd door de the Europese Stichting tot Verbetering van de Levens- en Arbeidsomstandigheden (Eurofound) als 'een proces waarbij individuen of groepen geheel of gedeeltelijk worden uitgesloten van volledige deelname aan de samenleving waarin zij leven', kan sociale uitsluiting nadelige gevolgen hebben voor de gezondheid en het welzijn van een persoon. Binnen de gezondheids- en sociale zorg is er een groeiend aantal sociaal uitgesloten mensen van wie de behoeften niet worden erkend of vervuld door de huidige structuren en diensten.
In 2017, 112.8 miljoen mensen in de Europese Unie (EU) leefden in huishoudens die het risico liepen op armoede of sociale uitsluiting. 16.9% van de bevolking in de EU liep het risico op armoede, zelfs na sociale overdrachten volgens Eurostat. Vaak glippen deze individuen of groepen door het net van de huidige dienstverlening heen en blijven onopgemerkt totdat er een crisis ontstaat en er schade is aangericht - met gevolgen voor hun welzijn, de samenleving als geheel en de kosten voor gezondheidszorg en sociale zorg.
Proactieve benaderingen
Maar wat zijn de omstandigheden die mensen in gevaar brengen, en hoe kunnen we die overwinnen? Diensten falen de meest kwetsbaren in onze samenlevingen en vragen om eenvoudige, effectieve oplossingen om te voorkomen dat iemands situatie verslechtert en uiteindelijk hoge kosten met zich meebrengt voor zowel henzelf als de samenleving. Om ervoor te zorgen dat onze gezondheidsdiensten de steunpilaren zijn die mensen nodig hebben om te gedijen en tegelijkertijd kosteneffectief blijken te zijn, moeten ze opnieuw worden ontworpen om dergelijke kwetsbaarheden te voorkomen.
ZORG ERVOOR Interreg 2Zeeën (2020-2023), onderzocht een proactieve benadering van lokale gemeenschappen innoveren en mensen in kwetsbare situaties ondersteunen om weer op krachten te komen en de vicieuze cirkel van sociale uitsluiting te doorbreken.
Bevat meerdere sociale en gezondheidszorgpartners en niet-gouvernementele organisaties uit België, Frankrijk, Nederland en het VK, was het consortium divers van samenstelling. Het ging om partijen die zich op verschillende doelgroepen richtten, te weten: migrantenjongeren, vluchtelingen en statushouders, mensen met een andere etnische achtergrond dan het land waarin ze wonen, jongvolwassenen met autisme, zorgmijders, mensen in de bijstand, alleenstaande minderjarigen, pleegzorg kinderen en pleeggezinnen, geïsoleerde personen, zwangere vrouwen, werklozen/ongeschoolden/ongetrainden.
ENSURE produceerde een holistisch model dat een radicaal herontwerp van het systeem biedt onder leiding van eerstelijnswerkers om bestaande professionele silo's te doorbreken, evenals een bottom-up peer-supporter-benadering. Door op beide niveaus tegelijk te handelen, bereikt het de mensen tijdig en voorkomt het een sneeuwbaleffect.
Het project leverde een stapsgewijze handleiding voor het implementeren van ENSURE, persona's gebruiken om deze verschillende doelgroepen te vertegenwoordigen en mee te nemen op hun reis door het proces. Inbegrepen in het model waren de opleiding peer-support programma's en gids voor gezondheids- en sociale zorgprofessionals om collegiaal ondersteunend werk te implementeren.
Projectresultaten lieten zien dat kwetsbare groepen dankzij collegiale ondersteuning meer toegang kregen tot professionele organisaties die aan hun behoeften voldeden. Peer supporters hebben daarom een belangrijke rol gespeeld in het overbruggen van de kloof tussen individuele groepen en professionele organisaties, door die individuen meer vertrouwen te geven in zichzelf en in andere mensen.
Peer support
Deze bevindingen worden ook bevestigd met het kwantitatieve deel van ons onderzoek. Vergeleken met de start van het project, aan het einde ervan a er werd een significante toename gevonden in het gevoel van eigenwaarde en de perceptie van sociale steun van kwetsbare doelgroepleden, en een kleine toename van mentaal welzijn, veerkracht, zelfredzaamheid en sociale inclusie. Dit betekent dat het project het vermogen om wederzijds voordelige relaties te ontwikkelen en te onderhouden enigszins heeft vergroot (Tennant et al., 2007) en hebben bijgedragen aan verbetering van hun coping-mechanisme, zoals het succesvol aanpassen aan moeilijke of uitdagende levenservaringen.
De voordelen van de peer support methode zijn ook gevonden bij peer supporters zelf: 'Ik heb het gevoel dat de opgedane opleiding en ervaring enorm nuttig zijn om met andere mensen te delen'. Het project heeft bijgedragen aan het vertrouwen in zichzelf en hun capaciteiten. Peersupporters benadrukken hoeveel ze tijdens de training hebben geleerd over hun eigen coping-mechanismen. Het toont ook de duurzaamheid van het programma en de langetermijnimpact op de gemeenschap, aangezien deze werknemers diensten en ondersteuning kunnen blijven verlenen nadat het programma is beëindigd.
De cyclus doorbreken
Ook professionals hebben baat gehad bij het project. Dankzij meer samenwerking met peer supporters, professionals lijken meer kennis te hebben opgedaan over de problemen waar hun doelgroepen mee te maken hebben wat leidde tot meer begrip en betrokkenheid.
Een van de doelen van ENSURE was het doorbreken van de cyclus van intergenerationele overdracht van problemen in groepen die het meest kwetsbaar zijn. De wortels van dit soort problemen gaan vaak terug tot de (vroege) kinderjaren en de meeste mensen zijn zich niet bewust van hun aanwezigheid. De ENSURE-training gaf de peersupporters en professionals inzicht in de effecten van de vroege kinderjaren op de overdracht van problemen naar een volgende generatie.
Nadere inlichtingen
Andere bronnen die door het project zijn geproduceerd, zijn te vinden via de onderstaande link.
Sophie McGannan
Sophie McGannan is projectmanager bij het Health and Europe Centre. Het Centrum ontwikkelt, coördineert en beheert Europese projecten op het gebied van volksgezondheid en sociale zorg. Het is momenteel hoofdpartner van 9 Interreg-projecten. Sophie studeerde rechten, economie en management aan de Universiteit van Lille en behaalde een Master in Bestuurskunde - Internationale Ontwikkeling aan de Universiteit van York. Sophie komt uit Maidstone, Kent en woont al 8 jaar in Noord-Frankrijk.