Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft een specifieke corona-gedragseenheid opgericht om gecoördineerde wetenschappelijke gedragsondersteuning te bieden aan beleidsmakers en overheid tijdens de pandemie. Sinds de start van de werkzaamheden medio maart 2020 voert de unit een grootschalig onderzoek uit naar het menselijk gedrag tijdens de coronaviruspandemie. Houden mensen zich aan de gedragsmaatregelen van de overheid? Wat vinden zij van deze maatregelen? En hoe gaat het met hen fysiek, mentaal en sociaal in deze coronatijden?
Door Mariken Leurs , hoofd van het Centrum voor Gezondheid en Maatschappij van het RIVM en van de gedragseenheid voor het coronavirus.
Coronavirus maatregelen in Nederland
In Nederland zijn sinds half maart verschillende gedragsmaatregelen van kracht om de verspreiding van het COVID-19 te verminderen, zoals handdrukken vermijden, zoveel mogelijk thuiswerken, reizen naar het buitenland vermijden & minimaal 1.5 meter afstand houden van elkaar. Als mensen denken dat deze gedragsregels helpen om besmetting (van zichzelf of van anderen) te voorkomen, is de kans groter dat mensen zich eraan houden. De huidige situatie vraagt echter veel van mensen. – Deze regels beperken onze vrijheid en onze mogelijkheden – Dit kan impact hebben op onze mentale, fysieke en sociale gezondheid, en op hoe lang mensen de maatregelen zullen steunen.
Corona gedragseenheid
Onze speciale corona-gedragseenheid bundelt, kanaliseert en geeft directe toegang tot expertise op het gebied van gedragswetenschap. Het doel is het informeren en ondersteunen van beleids- en overheidscommunicatie op nationaal en regionaal niveau. Met een aanpassing van het Health Belief Model als theoretische basis maakt de corona-gedragseenheid gebruik van de enorme schat aan kennis over gedrag, psychologie en gezondheid die in Nederland beschikbaar is.
Het kernteam van de unit bestaat uit prof. Marijn de Bruin (hoofd onderzoek), prof. Reint Jan Renes (hoofd communicatieadvies), Margriet Melis MSc (algemeen coördinator), Sandra Kamga MD (secretaris) en ikzelf, Mariken Leurs PhD (hoofd Centrum Gezondheid en Maatschappij RIVM en hoofd van deze afdeling). Een adviesraad van 15 hoogleraren gedragswetenschappen, allen zonder directe banden met ons instituut, geeft onafhankelijk wetenschappelijk advies. In totaal werken momenteel ruim 50 mensen aan één of meerdere aspecten van de unit, verdeeld over 9 verschillende werkpakketten.
Studieonderdelen
Het onderzoek naar menselijk gedrag bestaat uit verschillende onderdelen, waaronder literatuuronderzoek, interviews, social media monitoring, versneld verdiepend onderzoek, kennisintegratie en een enquête. Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met alle 25 GGD'en in Nederland. Het stelt vragen over preventieve gedragsmaatregelen, algemeen welzijn (fysiek, sociaal en mentaal) en hoe mensen toegang krijgen tot informatie. Het onderzoek, dat voor het eerst medio april werd uitgevoerd, wordt tijdens de pandemie om de paar weken herhaald, gecoördineerd door werkpakketleider Caroline van Rossum PhD.
Resultaten tweede enquête
Het onderzoek werd tussen 7 en 12 mei voor de tweede keer uitgevoerd. De 53,000 deelnemers van 16 jaar en ouder hadden ook al meegedaan aan het eerste onderzoek. De resultaten lieten zien dat het steeds moeilijker werd voor mensen om zich aan de maatregel van 1.5 meter afstand te houden. Mensen met een hoger risico op ernstige ziekte door een coronavirusinfectie hielden zich over het algemeen beter aan de maatregelen. Uit het onderzoek bleek ook dat de steun voor hygiënemaatregelen, thuisblijven bij verkoudheidssymptomen en fysieke afstand houden onveranderd bleef op 90-95%.
Desalniettemin daalde het aantal respondenten dat zei dat anderen zelden of nooit binnen 1.5 meter van hen kwamen in vergelijking met half april voor de werkgebieden (-5%), winkelen (-9%) en familie- en vriendenbezoek ( -12%). Evenzo nam het aantal mensen dat zei afstand nemen moeilijk of zeer moeilijk te vinden toe (+5%).
Gedragsmodellen nuttig bij de preventie van COVID-19
We hebben ook gekeken naar factoren die voorspellen hoe mensen reageren op gedragsrichtlijnen. Uit de resultaten bleek dat mensen die zich bedreigd voelden door het virus en zich er zorgen over maakten, zich beter aan de gedragsregels hielden. Respondenten die in het eerste onderzoek aangaven vertrouwen te hebben in de effectiviteit van de maatregelen en de maatregelen goed konden uitvoeren, volgden de maatregelen drie weken later ook vaker.
Bovendien, hoewel de verschillen klein waren, gaven personen met een zwakkere gezondheid aan vaker hygiënemaatregelen te volgen en 1.5 meter afstand van elkaar te houden. Dat gold ook voor 70-plussers, die minder snel op bezoek gingen bij mensen met een zwakkere gezondheid. De resultaten suggereerden dat ouderen en mensen met een meer kwetsbare gezondheid de gedragsrichtlijnen nauwkeuriger volgden.
Deze resultaten zijn in lijn met prominente gedragsmodellen, wat suggereert dat deze modellen ook nuttig zijn voor het begrijpen van gedrag tijdens deze pandemie.
Brede steun voor de begeleiding “vermijd drukte”
De nieuwe instructie om drukte te vermijden, die op 6 mei werd ingevoerd , werd goed ontvangen als vervanging voor de richtlijn om zoveel mogelijk thuis te blijven. Maar liefst 95% van de respondenten gaf aan deze nieuwe gedragsregel te steunen, vergeleken met 82% steun voor de vorige regel. Net als in de eerste enquête was de algemene steun hoog voor regels zoals de hygiënemaatregelen (90-95%), 1.5 meter afstand houden (93%) en thuisblijven bij verkoudheidssymptomen (92%).
Regels en richtlijnen die ons sociale leven beperken, kregen minder steun. Dat omvatte het minimaliseren van het aantal bezoekers aan huis (80%) en zoveel mogelijk thuiswerken (81%). De minst populaire maatregel was de regel die bezoeken aan 70-plussers beperkt tot slechts één of twee aangewezen personen. 71% van de deelnemers steunde die maatregel.
Dubbelzinnigheden
Het onderzoek bracht ook enkele onduidelijkheden aan het licht. Zo valt op dat mensen die meenden een hoger risico te lopen om besmet te raken zich vaker aan de hygiënemaatregelen hielden, maar minder snel 1.5 meter afstand van anderen hielden. Dit kan worden verklaard door het feit dat deze mensen moeite hebben om 1.5 meter afstand tot anderen te bewaren, en daardoor denken dat hun risico op besmetting groter is. Het RIVM hoopt met nader diepgaand onderzoek hier meer inzicht in te geven.
Het onderzoek zal de komende weken nog minimaal drie keer worden uitgevoerd. Samen met nieuwe inzichten die zijn verkregen uit literatuuronderzoek, diepte-interviews en specifieke mix-methodebenaderingen, kan de enquête helpen bij het beantwoorden van specifieke vragen, bijvoorbeeld over zelftests. We voorzien het Nederlandse ministerie van Volksgezondheid van frequente onderzoeksupdates en communicatieadvies. Daarnaast worden de resultaten gerapporteerd aan gemeenten door de samenwerkende GGD'en.
Handige links
- Resultaten van de eerste enquête https://www.rivm.nl/en/news/15-metre-society-is-difficult-to-maintain
- Resultaten van de tweede enquête https://www.rivm.nl/en/news/staying-15-metres-apart-is-growing-more-difficult
- Resultaten van de derde enquête: https://www.rivm.nl/en/news/many-people-willing-to-isolate-at-home-in-case-of-positive-covid-19-test
- RIVM coronavirus onderzoek https://www.rivm.nl/en/novel-coronavirus-covid-19/research
Mariken Leurs
Mariken Leurs is hoofd van het RIVM Centrum voor Gezondheid en Samenleving en van de gedragseenheid coronavirus. Van opleiding is zij gezondheidsbevorderaar. Haar professionele loopbaan is geëvolueerd van gezondheidsbevorderende lichaamsbeweging, jeugdzorg en gezondheidsbevordering op school naar senior managementniveaus in de volksgezondheid en sport bij de Nederlandse overheid.