Is iad drochaimsir, coimhlint agus praghsanna ag ardú is cúis leis an ngéarchéim dhomhanda bia atá ann inniu — ach is éagothroime agus easpa cúraim dóibh siúd atá ag fulaingt atá ina croílár di. Ó shaibhreas billiúnaithe go smacht corparáideach ar shíolta, lotnaidicídí agus margaí, tá an córas i gcoinne feirmeoirí, oibrithe agus pobal.
Pléann an tOllamh Molly Anderson, Ollamh Emerita i Staidéar Bia i gColáiste Middlebury i Vermont, Ollamh Comhlach Taighde in Ollscoil Vermont, agus ball de Bhord Comhairleach thionscnamh FEAST 2030 na hEorpa.
I gcroílár ghéarchéim il-bia an lae inniu, atá á tiomáint ag drochaimsir, coimhlintí, agus praghsanna ag ardú, tá teip mhorálta níos doimhne - neamhionannas agus easpa cúraim dóibh siúd atá ag fulaingt óna drochthionchar. Tá thart ar 673 milliún duine i mbaol neamhshábháilteachta bia ainsealach, go príomha mar gheall ar bhochtaineacht, de réir an mheastacháin is déanaí ó ghníomhaireachtaí na Náisiún Aontaithe. Ag an am céanna, tá líon na mbilliúnóirí sroichte ag 902 sna Stáit Aontaithe amháin, agus ina dhiaidh sin 450 sa tSín agus 205 san India. Cuireann an neamhchothromaíocht ollmhór seo dlús le neamhionannas an duine agus bíonn tionchar aici ar mheath an phláinéid.
Is í an phláinéid féin a íocann costas an iomarcaíochta. Cuireann caiteachas iomarcach ag an 1% is saibhre, ó astaíochtaí gás ceaptha teasa scairdeanna príobháideacha agus luamhán, go mór le téamh domhanda. Cailltear bithéagsúlacht nuair a cheannaíonn infheisteoirí saibhre talamh, rud a fhágann go n-easáitear pobail Dhúchasacha a bhfuil cáil orthu le fada an lá as maoirseacht chomhshaoil nó pobail thraidisiúnta atá ina gcónaí ann le céadta bliain.
Tiúchan corparáideach agus a thionchair
Is léir an neamhionannas i measc daonraí daonna sa bhearna idir tiúchan agus brabúis mhéadaitheacha cuideachtaí bia ilnáisiúnta agus neamhábaltacht go leor bia sláintiúil, cothaitheach a cheannach dá dteaghlaigh, rud a bhíonn ag 2.6 billiún duine ar fud an domhain agus 72% de dhaonra tíortha ísealioncaim anois . Rialaíonn corparáidí móra gach earnáil den chóras bia, ó tháirgeadh ionchuir go miondíol, agus tá siad ag díriú go tapa. Mar shampla, níl ach ceithre ghnólacht — Bayer, Syngenta, Corteva agus BASF — i gceannas ar níos mó ná leath de na margaí tráchtála domhanda síolta agus lotnaidicídí.
Cuireann an leibhéal seo comhchruinnithe deireadh le hiomaíocht. Ceannaítear cuideachtaí beaga nó brúitear amach as an margadh iad, rud a chuireann srian ar rogha na dtáirgí atá ar fáil d’fheirmeoirí agus do chustaiméirí do na cinn is brabúsaí don chuideachta. Is féidir le gnólachtaí móra praghsanna a shocrú os cionn costais oibriúcháin, mar a tharla le linn éigeandála COVID-19, agus is minic nach dtiteann praghsanna nuair a chríochnaíonn an ‘éigeandáil’. Bíonn iarmhairtí chomhdhlúthú na talmhaíochta ar fheirmeoirí freisin: d’fhéadfadh go mbeadh líon teoranta áiteanna acu chun a gcuid táirgí a dhíol, agus d’fhéadfadh go n-éileodh an chuideachta cáilíocht nó méid áirithe táirge atá deacair don fheirmeoir a chomhlíonadh.
Smacht ar pholaitíocht agus ar bheartas
I measc na n-iarmhairtí is measa a bhaineann le comhchruinniú i dtionscail chórais bhia tá an smacht agus an tionchar méadaitheach atá ag corparáidí agraibhia ar phróisis agus beartais pholaitiúla. Tá sé seo ag tarlú i bhfóraim ar nós an Choiste um Shlándáil Bia Domhanda, Cruinnithe Mullaigh Córas Bia na Náisiún Aontaithe, agus i ngníomhaireachtaí na Náisiún Aontaithe ar nós na hEagraíochta Bia agus Talmhaíochta (FAO). Ní cheadódh ach polasaí soiléir coinbhleachta leasa, a chuireann cosc ar an tionscal páirt a ghlacadh i gcaibidlíochtaí a théann i bhfeidhm ar a thuairisceáin airgeadais, beartais a thabharfadh leas an phobail a chomhaontú agus a chur i bhfeidhm.
Seasann an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) amach i measc gníomhaireachtaí na Náisiún Aontaithe as a beartas coinbhleachta leasa, rud a chuireann cosc ar tháirgeoirí tobac agus alcóil páirt a ghlacadh i gceapadh beartais ghaolmhar a fhéachann le húsáid a shrianadh. Ceanglaítear ar dhéantóirí bia ultraphróiseáilte coinbhleacht leasa le spriocanna sláinte poiblí a dhearbhú freisin, i bhfianaise an fhianaise shoiléir ar an dochar a dhéanann na táirgí seo.
Talmhaíocht thionsclaíoch agus dochar don chomhshaol
Is fearr le tionscail agraibhia an-mhóra táirgí a cheannach ó tháirgeoirí an-mhóra chun costais idirbhirt a laghdú. Is iad na táirgeoirí amháin ar féidir leo díol go rathúil leis na cuideachtaí is mó ná iad siúd a úsáideann cleachtais talmhaíochta tionsclaithe chun táirgeadh a uasmhéadú — leasacháin agus lotnaidicídí sintéiseacha, uisciú agus meicniú — cleachtais a bhaineann le meath suntasach speiceas éan, cailliúint gnáthóige d’ainmhithe eile, agus éilliú ithreach agus uisce. Agus, ar ndóigh, táirgeann cuideachtaí agraibhia na lotnaidicídí agus na leasacháin thocsaineacha a úsáideann na feirmeoirí seo agus cuireann siad i gcoinne aon iarrachtaí chun a ndíol agus a n-úsáid a rialáil nó chun tacú le haistrithe chuig agra-éiceolaíocht.
Saothrú oibrithe
Is fadhb ollmhór eile i ngnó talmhaíochta comhchruinnithe í saothrú oibrithe. I ngach earnáil, is minic a dhéantar drochchóireáil le hoibrithe, íoctar pá faoi bhun caighdeáin leo, agus cuirtear iallach orthu oibriú níos faide agus níos deacra chun a gcuid post a choinneáil. Is féidir le gnólachtaí talmhaíochta dlíthe a sheachaint a chuirfeadh cosc ar shaothrú toisc go bhfuil an oiread sin airgid agus cumhachta acu. Cuireann treoirlínte na hEagraíochta Idirnáisiúnta Saothair maidir le 'obair chuibhiúil san talmhaíocht' creat ar fáil, ach tá brú poiblí ag teastáil chun iad a fhorfheidhmiú.
Iarmhairtí sláinte fadtéarmacha
Is féidir comhchruinniú tionscail na talmhaíochta agus an bhia a aisiompú le reachtaíocht frith-iontaobhais, atá ceaptha leas an phobail a chosaint. Mar sin féin, ní chuirtear é seo i bhfeidhm go comhsheasmhach, agus déantar neamhaird den réimse iomlán díobhála a eascraíonn as comhchruinniú tionscail — spleáchas ar líon beag díoltóirí, laghdú ar iomaíocht, laghdú ar rogha do chustaiméirí, saothrú oibrithe, agus damáiste don chomhshaol — . Fiú má bhristear suas tionscail chomhchruinnithe, tá go leor fadhbanna ann fós. Bíonn díobhálacha fadtéarmacha do shláinte an duine agus an éiceachórais ó mhainneachtain an ceart chun bia sláintiúil a urramú, a chosaint agus a chomhlíonadh: bíonn go leor galair a bhaineann le haiste bia mar thoradh ar bhianna sár-phróiseáilte agus bianna ar ardchaighdeán siúcra, saille agus salainn a tháirgeann agus a dhíolann monaróirí móra bia, lena n-áirítear murtall, diaibéiteas agus néaltrú.
Ag troid i gcoinne tiúchan corparáideach
Tá go leor bealaí eile ann chun cur i gcoinne tionscail agraibhia comhchruinnithe chomh maith le reachtaíocht, ag tosú leis an ngníomh simplí a gcuid táirgí a sheachaint. Is féidir le daoine a bhfuil ioncam níos airde acu agus rochtain acu ar roghanna siopadóireachta éagsúla é seo a dhéanamh níos éasca, rud a fhágann go bhfuil níos lú roghanna ag grúpaí atá faoi mhíbhuntáiste eacnamaíoch agus imeallaithe. Ní rogha é do bhia féin a fhás ach dóibh siúd a bhfuil dóthain talún, ama agus eolais acu.
Is féidir dul i ngleic le comhchruinniú talmhaíochta tionsclaithe agus agraibhia ar gach scála, ó phobail go fóraim idirnáisiúnta. Ní mór an easpa forleathan cúraim maidir leis na héifeachtaí ar an gcomhshaol áitiúil agus ar phobail a shárú ar dtús le go mbeidh daoine sásta páirt a ghlacadh ar scálaí níos leithne. Ní leor faisnéis ina haonar riamh chun daoine a spreagadh chun bogadh i dtreo seasamh réamhghníomhach cúraim agus maoirseachta. Nuair a ghníomhaíonn daoine le chéile, is féidir leo cleachtais den sórt sin a threisiú. Ar an leibhéal áitiúil, áirítear leis seo bia a roinnt, cúnamh frithpháirteach dóibh siúd nach bhfuil an méid atá de dhíth orthu le maireachtáil go compordach, siopadóireacht dhíreach ó fheirmeoirí a úsáideann cleachtais orgánacha nó agraibhia-éiceolaíocha, siopadóireacht ag margaí feirmeoirí agus ag comharchumainn a ligeann d’fheirmeoirí praghsanna córa a fháil, agus tacú le cúramóirí, lena n-áirítear mná atá ag cócaireacht bia dá dteaghlaigh agus ag tógáil leanaí.
Tugann Saotharlann Bheo Chearnóg an Chroí Naofa i nGent, a fhaigheann tacaíocht ó Chathair Ghent (Stad Gent), cónaitheoirí, feirmeoirí áitiúla agus taighdeoirí le chéile chun athmhachnamh a dhéanamh ar chóras bia na cathrach. Ceanglaíonn gairdíní uirbeacha, margaí comhoibritheacha agus ceardlanna rannpháirteacha daoine go díreach leis an áit as a dtagann a gcuid bia agus cleachtais inbhuanaithe agus agra-éiceolaíocha á gcur chun cinn ag an am céanna. Tá an tionscadal mar chuid den tionscnamh Horizon Europe FEAST 2030 , a thacaíonn le roinnt saotharlann beo ar fud na hEorpa atá ag déanamh turgnamh le córais bia chuimsitheacha, athléimneacha agus inbhuanaithe. Léiríonn tionscnaimh mar seo an chaoi a bhféadfadh cúram comhchoiteann ar an leibhéal áitiúil tionchar a imirt ar athrú níos leithne, rud a léiríonn nach gá do phobail fanacht le rialtais ná le corparáidí gníomhú.
Tógann gníomhaíocht áitiúil móiminteam domhanda
Is féidir le gníomhaíocht chomhchoiteann áitiúil forbairt go héasca go dtí leibhéal an stáit agus as sin go dtí an leibhéal idirnáisiúnta, mura gcuireann rialtais neamhdhaonlathacha nach ndéanfadh toil na ndaoine a leanúint bac orthu. Cé go bhfuil líon na rialtas sin ag méadú anois, is féidir le gníomhartha áitiúla agus fo-stáit difríocht mhór a dhéanamh fós do fholláine na ndaoine nach bhfuil airgead ná acmhainní eile acu.
Ar an leibhéal idirnáisiúnta, tugann Sásra na Sochaí Sibhialta agus na nDaoine Dúchasacha de chuid an Choiste um Shlándáil Bia Domhanda guthanna agus paisean na sochaí sibhialta áitiúla agus stáit le chéile, ag tabhairt aghaidh go díreach ar na corparáidí agus na rialtais is mó atá i ngeall orthu. Ní féidir ach le tsunami domhanda friotaíochta cumhacht chorparáideach a shárú i ndáiríre, agus cuireann gach gníomh áitiúil cúraim agus dlúthpháirtíochta leis.
An tOllamh Molly Anderson
Is Ollamh Emerita i Staidéar Bia í Molly D. Anderson i gColáiste Middlebury, Vermont, agus Ollamh Comhlach Taighde i Roinn na Talmhaíochta, na Tírdhreacha agus an Chomhshaoil in Ollscoil Vermont. Oibríonn sí ar chlaochluithe córais bia i dtreo inbhuanaitheachta agus ceartais níos fearr ar scála áitiúil, stáit agus idirnáisiúnta. Tá spéis ar leith aici i gcearta an duine sa chóras bia, agra-éiceolaíocht, athrú insinte, dul i ngleic le gabháil chorparáideach, agus roghanna malartacha córais bia iar-chaipitlíocha. Tá sí ina ball den Phainéal Idirnáisiúnta Saineolaithe i gCórais Bia Inbhuanaithe, agus le déanaí d’fhoilsigh sí Transforming Food Systems: Narratives of Power.