Bíonn tionchar ag na spásanna ina gcónaíonn siad ar líne ar shláinte mheabhrach leanaí chomh mór céanna leis an domhan mórthimpeall orthu. Cuireann na meáin shóisialta, ardáin cearrbhachais, agus seomraí ranga digiteacha nasc agus foghlaim ar fáil, ach is timpeallachtaí tráchtála iad freisin atá deartha chun aird a tharraingt, táirgí a dhíol, agus tionchar a imirt ar iompar. Ní tharlaíonn na dochair dhigiteacha seo de thaisme - tá siad leabaithe i gcórais atá deartha le haghaidh brabúis. Féachann an ghné seo níos faide ná na ceannlínte chun scrúdú a dhéanamh ar an gcaoi a dtagann gníomhaithe tráchtála, bearnaí beartais, agus timpeallachtaí laethúla le chéile chun tionchar a imirt ar fholláine leanaí, ag béim ar dheiseanna chun spásanna níos sábháilte, níos cothroime a chruthú ar fud na hEorpa.
Pléann Mark Petticrew agus Alice Tompson ó Dhámh na Sláinte Poiblí & na Beartais, Scoil Sláintéchais & Leigheas Teochreimeach Londan agus May van Schalkwyk ón Ionad um Chosc Féinmharaithe Lotnaidicídí, Ollscoil Dhún Éideann.
Is coitianta riochtaí sláinte meabhrach i measc leanaí agus daoine óga, agus bíonn imní agus dúlagar forleathan. Ar fud an domhain, bíonn neamhord meabhrach ag 8% de leanaí agus 15% de dhéagóirí, agus féinmharú ar an tríú cúis báis is mó i measc daoine idir 15-29 bliain d'aois. Cé go bhfuil na cúiseanna casta, tugann an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) faoi deara go mbíonn ról ag eispéiris dhiúltacha luatha i spásanna digiteacha agus go méadaíonn siad an baol go dtarlóidh tinneas meabhrach.
Ní haon ionadh é seo; tá an domhan digiteach anois ar cheann de na timpeallachtaí tráchtála is cumhachtaí a cruthaíodh riamh. I measc na sochar gan amhras — tacaíocht shóisialta, líonraí cairdeas, oideachas, siamsaíocht, agus forbairt scileanna digiteacha — tá dochair atá doiciméadaithe go maith ann. Tá nochtadh d’ábhar díobhálach agus d’eispéiris mhaslacha ar líne, amhail bulaíocht agus mí-úsáid ghnéasach, nasctha go seasta le sláinte mheabhrach níos measa i measc leanaí.
Brúnna tráchtála agus dochar ar líne
Is féidir linn tuiscint a fháil ar an gcaoi a gcruthaítear na díobhálacha seo trí lionsa Cinnteoirí Tráchtála Sláinte (CDoH) a fheiceáil ar ardáin na meán sóisialta — ó fhógraíocht spriocdhírithe go halgartaim andúileacha — agus cad iad na cuspóirí tráchtála a bhaineann leo. Ní thagann díobhálacha chun cinn as na córais seo amháin; is gnéithe ionsuite iad, atá deartha chun sonraí, aird agus brabús a bhaint amach. Dá bhrí sin, is ionann iad agus foirm nua agus thapa-athraitheach den CDoH.
Sainmhíníonn Coimisiún Lancet ar na Fachtóirí Cinntitheacha Tráchtála Sláinte CDOH mar “ na córais, na cleachtais agus na conairí trína dtiomáineann gníomhaithe tráchtála sláinte agus cothromas .” Is minic a bhíonn fócas taighde CDOH dírithe ar thionscail ar nós tobac, alcól, breoslaí iontaise agus bia míshláintiúil. Úsáideann gach ceann de na tionscail seo straitéisí dea-dhoiciméadaithe chun dochar a chruthú agus a normalú agus ansin brabús a dhéanamh as. Comhroinntear na straitéisí seo trasna tionscail — an rud ar a dtugtar an leabhar súgartha corparáideach. Feictear go leor de na tactics céanna anois sa réimse digiteach freisin.
Na meáin shóisialta mar chinntitheach tráchtála sláinte
Is minic a bhíonn na nithe seo a leanas i gceist le cleachtais chorparáideacha a dhéanann damáiste don tsláinte:
- Cleachtais pholaitiúla (m.sh. brústocaireacht, féinrialáil, agus ionadú beartais)
- Cleachtais eolaíocha (cláir oibre taighde a mhúnlú agus fianaise roghnach a scaipeadh)
- Cleachtais mhargaíochta (mian agus tomhaltas innealtóireachta)
- Bainistíocht cáil (m.sh. feachtais Fhreagracht Shóisialta Chorparáideach, feachtais deisiúcháin íomhá, carthanachtaí atá maoinithe ag an tionscal, níochán glas, agus gníomhaíochtaí comhchosúla).
Úsáideann cuideachtaí meán sóisialta, cosúil le go leor tionscail eile, na straitéisí seo ar scála mór. Tógtar ardáin d'aon ghnó chun rannpháirtíocht a uasmhéadú, ag baint úsáide as dearadh andúileach, córais luach saothair athraitheacha, agus lúba athneartaithe algartamacha - ag díriú go minic ar na daoine is leochailí, lena n-áirítear déagóirí. Tá na gnéithe seo mar chuid den mhúnla gnó. Cosúil le tionscail eile, tagann na brabúis is mó ó na daoine is mó a ndéantar dochar dóibh: na húsáideoirí is troime.
An treoirchlár corparáideach, fógraí, halgartaim agus tionchar
Tá na cosúlachtaí idir na meáin shóisialta agus tionscail dhíobhálacha níos sine suntasach. Bhí a fhios ag an tionscal tobac go raibh a chuid táirgí andúileach agus go raibh ailse agus galair eile mar thoradh orthu, ach shéan siad é ar feadh na mblianta, ag cur amhrais faoi na cúiseanna . Bhí a fhios ag an tionscal breoslaí iontaise faoin athrú aeráide sna 1950idí agus chuir siad amhras ar an mbealach céanna . 6 Dhear na tionscail opioid agus cearrbhachais táirgí andúileacha agus iad á margaíocht mar tháirgí sábháilte - agus bhunaigh Big Tech dearadh a gcuid táirgí i ndáiríre ar na meaisíní a d'fhorbair an tionscal cearrbhachais.
Ar an gcaoi chéanna, tá a fhios ag tionscal na meán sóisialta go ndéanann a chórais dochar síceolaíoch agus sóisialta inléirithe, agus tá iarracht déanta acu é seo a cheilt trí fhianaise roghnach, feachtais chaidreamh poiblí, agus comhpháirtíochtaí straitéiseacha, mar a léirigh Zenone agus a chomhghleacaithe. Léiríonn doiciméid inmheánacha Facebook a sceitheadh le blianta beaga anuas go bhfuil an chuideachta feasach ar an gcaoi a mbaintear leas as neamhchinnteachtaí déagóirí ag a halgartaim. Rinne cur i láthair inmheánach amháin cur síos ar dhíriú ar chailíní 13-17 mbliana d’aois agus iad ag scriosadh selfies , ionas go bhféadfadh fógróirí teacht orthu ag tráthanna leochaileachta.
Ceachtanna ón stair: diúltú, seachrán, moill
Tá tionscal na meán sóisialta ag leanúint script corparáideach atá tástáilte go maith: diúltú, aird a tharraingt ar dhíobhálacha, agus moill a chur ar rialáil: diúltú agus aird a tharraingt ar dhíobhálacha, agus rialáil a chur ar athló trí bhearta agus treoirlínte féinrialála doiléire agus neamhéifeachtacha a mholadh agus trí mhaoiniú a thabhairt do lucht acadúil chun an scéal a choinneáil go bhfuil 'níos mó taighde ag teastáil', díreach mar a rinne tionscal an tobac tráth. Mar sin, cad is féidir le lucht sláinte poiblí agus lucht déanta beartas a dhéanamh mar fhreagra air sin? Tá ceachtanna le foghlaim ó thionscail eile, agus ceann acu ná gan botúin a dhéanamh arís ó iarrachtaí neamhéifeachtacha eile chun tionscail dhíobhálacha a chur ina luí ar 'Déanamh Níos Fearr'. Insíonn an bonn fianaise go leor dúinn faoi na rudaí nár cheart a dhéanamh:
- Ná bí ag brath ar fhéinrialáil. Tá sé léirithe arís agus arís eile go dteipeann ar chóid dheonacha i ngach mórthionscal díobhálach. Baineann tionscail den sórt sin leas as féinrialáil agus treoirlínte deonacha agus úsáidtear iad chun gnó a choinneáil mar is gnách.
- Bí cúramach faoi chomhpháirtíochtaí. Is minic a mholtar Comhpháirtíochtaí Poiblí-Príobháideacha le tionscail, lena n-áirítear ag na tionscail féin. Tagann siad seo i bhfoirmeacha éagsúla, amhail glaonna ar chomhpháirtíochtaí il-gheallsealbhóirí agus cur chuige 'uile-shochaí'. Léiríonn an fhianaise go n-úsáidtear comhoibrithe den sórt sin le cuideachtaí atá ag cruthú an dochair chun lucht déanta beartas agus an próiseas beartais a ionramháil, agus chun moill a chur ar ghníomhaíocht éifeachtach. Breathnaíonn Marks (2019), is minic a dhéanann na socruithe seo normalú ar chomhoibriú le gníomhaithe corparáideacha atá “ag cruthú nó ag déanamh níos measa na bhfadhbanna céanna atá gníomhaireachtaí sláinte poiblí ag iarraidh a réiteach.” I sláinte dhigiteach, is féidir leis seo a bheith i gceist le rialtais agus eagraíochtaí neamhrialtasacha ag comhpháirtíocht le hardáin meán sóisialta chun sábháilteacht ar líne nó feasacht ar shláinte mheabhrach a chur chun cinn - agus na hardáin chéanna sin ag leanúint de bheith ag brabús as halgartaim rannpháirtíochta díobhálacha, fógraíocht faireachais, agus dearadh ionramhála.
- Ná cuir an bhéim ar fhreagracht aonair agus ar chur chuige oideachasúil. Bíonn tionscail dhíobhálacha i gcónaí ag iarraidh an milleán a aistriú chuig úsáideoirí agus tomhaltóirí, seachas réitigh struchtúracha. Ag an am céanna, tugann sé seo deis dóibh a mholadh go bhfuil an réiteach le fáil i bhfreagairtí ar leibhéal an duine aonair freisin. I gcás na meán sóisialta, ciallaíonn sé seo níos mó oideachais agus litearthachta digiteach. Cé go bhfuil siad seo tábhachtach, ní mór dúinn a mheabhrú nach féidir leis an oideachas ina aonar andúil innealtóireachta, tráchtála-thiomáinte agus nochtadh d’ábhar díobhálach agus margaíocht táirgí neamhshláintiúla a chomhrac.
Seo cuid de na ceachtanna atá foghlamtha againn ó anailísí ar thionscail eile. Tá cuid acu tar éis a mhaíomh gur féidir linn dul níos faide agus ceachtanna rialála a foghlaimíodh ón gCoinbhinsiún Creatlaí maidir le Rialú Tobac a chur i bhfeidhm.
In anailís ar rannchuidiú na meán sóisialta le scaipeadh mífhaisnéise, tá Denniss agus Lindberg tar éis a áitiú go dtugann an rath atá orthu maidir le dul i ngleic le tionchair an tobac le fios gur bealach torthúil chun cinn é an dlí idirnáisiúnta chun na meáin shóisialta a rialáil.
Cibé acu atá sé seo amhlaidh nó nach bhfuil, léiríonn dearcadh CDoH dúinn go gcaithfidh réitigh aird a thabhairt ar ghnéithe dearaidh táirgí díobhálacha, lena n-áirítear conas agus cén fáth ar tháinig siad chun cinn agus conas a chuireann siad le dochar agus brabúis. Caithfidh samhlacha gnó díobhálacha a bheith mar chuid den bheartas sláinte freisin.
Cén fáth nach leor an t-oideachas leis féin
Más rud é gur cinntitheach tráchtála sláinte iad na meáin shóisialta, is é an chéad chéim ná a aithint nach ceist 'mí-úsáide' aonair amháin atá i gceist le dochar. Is fadhbanna struchtúracha iad na fadhbanna. Ní leor freagairtí sláinte poiblí a bhraitheann go hiomlán ar litearthacht dhigiteach nó ar oideachas úsáideoirí agus is féidir leo a bheith neamhtháirgiúil fiú, toisc go mbogann siad an milleán ón tionscal agus ar úsáideoirí — ag macalla feachtais 'ól freagrach' nó 'cearrbhachas freagrach' earnálacha eile.
Ina áit sin, ba chóir go dtosódh gníomh trí stop a chur leis an méid atá ar eolas againn cheana féin nach n-oibríonn:
- Deireadh a chur le spleáchas ar fhéinrialáil a chuireann moill ar bheartas éifeachtach.
- Deireadh a chur le comhpháirtíochtaí díobhálacha a thugann dleathacht do chleachtais shaothraithe.
- Insintí dúshlánacha a chuireann dochair i láthair mar 'earráid úsáideora'.
- Ag díriú ar idirghabhálacha réamhtheachtacha a dhíríonn ar dhearadh ardáin agus samhlacha gnó féin.
Is féidir linn feasacht an phobail agus feasacht bheartais a mhúscailt freisin maidir leis na dochair agus an chaoi a ndéantar iad, trí theicnící frith-mhargaíochta seanbhunaithe a úsáid agus an bonn fianaise a dhéanamh inrochtana agus inbhainte trí úsáid a bhaint as meáin éagsúla, amhail scannáin.
Mura bhfuil táirge nó seirbhís sábháilte, ní mór dúinn a fhiafraí cén fáth a bhfuil sé á mhargú d’úsáideoirí fiú. Baineann an prionsabal sin, atá eolach ó rialú tobac agus ó bheartas bia, go cothrom leis an réimse digiteach.
Athrú struchtúrach thar an milleán aonair
Ní rud uathúil é tionscal na meán sóisialta; is é an léiriú is déanaí agus b'fhéidir is sofaisticiúla ar phatrún tráchtála atá ann le fada. Trí aithint mar sin, is féidir linn bogadh thar dhaoine aonair a lochtú agus ina ionad sin córais a rialáil a dhéanann brabús as dochar. Is iad na beartais struchtúracha a laghdaíonn nochtadh agus míchothromaíochtaí cumhachta, ó cheanglais trédhearcachta go srianta fógraíochta agus rialáil dearaidh, a éiríonn leo.
De réir mar a thosaíonn an tsláinte phoiblí ag déileáil le timpeallachtaí digiteacha mar chuid de na cinntitheoirí tráchtála sláinte, is é an dúshlán — agus an deis — ná cosc a chur ar an stair ó athrá í féin trí veicteoir nua díobhála.
An clár faisnéise
Féach ar an scannán faisnéise, 'Unmasking influence' agus foghlaim faoin gcaoi a mbíonn tionchar ag gníomhaithe tráchtála ar bheartas agus ar shláinte an phobail.
Marc Petticrew
Is Ollamh le Sláinte Phoiblí é Mark Petticrew i Scoil Sláintéchais agus Leigheas Teochreimeach Londain (LSHTM). Is é Stiúrthóir Aonad Taighde ar Bheartas Sláinte Poiblí NIHR é.
Is iad a phríomhábhair taighde ná beartais atá bunaithe ar fhianaise agus neamhionannais sláinte. Díríonn a chuid taighde go háirithe ar na cinntitheoirí tráchtála sláinte – go háirithe, tionchar tionscail tráchtearraí neamhshláintiúla ar an tsláinte (m.sh. trí chur chun cinn tobac, alcóil, agus bianna neamhshláintiúla, agus táirgí cearrbhachais). Áirítear ar thaighde le déanaí anailísí ar mhífhaisnéis a scaipeann comhlachtaí freagrachta sóisialta corparáidí (CSR) tionscail, agus an “leabhar súgartha” coitianta a úsáidtear sna tionscail seo agus i dtionscail eile, lena n-áirítear tionscail chógaisíochta, teicneolaíochta agus meán digiteach.