Πριν ενταχθεί στον τομέα της δημόσιας υγείας στην Ευρώπη, η Chantal Verdonschot του EuroHealthNet εργαζόταν ως κοινωνική λειτουργός. Αντλώντας εμπειρία και από τις δύο πλευρές του συστήματος, αναλογίζεται τι της έχουν διδάξει αυτοί οι ρόλοι: η ισότητα στην υγεία είναι κάτι περισσότερο από την πρόσβαση στην περίθαλψη. Αφορά το κατά πόσον οι πόρτες των συστημάτων μας είναι πραγματικά ανοιχτές στους ανθρώπους που τις χρειάζονται περισσότερο.
Ξεκίνησα την καριέρα μου ως κοινωνικός λειτουργός σε έναν μικρό, αγροτικό δήμο στην Ολλανδία. Μόλις αποφοίτησα από το πανεπιστήμιο, μου ανέθεσαν μια σειρά από άτομα που η αγορά εργασίας είχε αφήσει πίσω, πολλά από τα οποία ζούσαν με χρόνιες ασθένειες, άλλοι πρόσφατοι πρόσφυγες. Σύντομα ανακάλυψα ότι το πρόβλημα δεν ήταν ότι ήταν άνεργοι. Ήταν όλα τα άλλα.
Το σύστημα βασίστηκε σε μια απλή ιδέα: η κοινωνική πρόνοια συνοδεύεται από όρους. Αλλά στην πράξη, αυτοί οι όροι θα μπορούσαν να είναι τιμωρητικοί. Συνάντησα περιπτώσεις όπου μια ιατρική αξιολόγηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι κάποιος που ζούσε με χρόνιο πόνο μπορούσε να εργάζεται δύο ώρες την ημέρα, δύο ημέρες την εβδομάδα. Αυτό το εύρημα έγινε αμέσως υποχρέωση: ο πελάτης έπρεπε πλέον να αναζητήσει ενεργά εργασία με αυτές τις ασυνήθιστες ώρες. Αν δεν το έκανε, η ευημερία του βρισκόταν σε κίνδυνο. Ενώ έψαχναν, στέλνονταν στις εγκαταστάσεις εργασίας του δήμου για να «προετοιμαστούν για την απασχόληση». Στην πραγματικότητα, έκαναν απλήρωτη εργασία σε αντάλλαγμα για την κοινωνική πρόνοια που λάμβαναν.
Κοιτάζω πίσω σε αυτή την περίοδο με ανάμεικτα συναισθήματα. Ήμουν 22 ετών και δεν καταλάβαινα πάντα τι ζητούσα από τους ανθρώπους. Το να με «προσκαλούν» σε ένα ραντεβού μπορεί να ακούγεται ουδέτερο, αλλά για ορισμένους πελάτες μπορεί να χρειάστηκε μία ώρα για να φτάσουν εκεί, και το εισιτήριο του λεωφορείου των πέντε ευρώ μπορεί να σήμαινε ότι δεν μπορούσαν να φάνε ένα κανονικό δείπνο εκείνο το βράδυ. Υπήρχαν δυναμικές εξουσίας σε εξέλιξη που εγώ, μέσα στην αφέλειά μου, δεν τις πρόσεχα.
Αλλά το γεγονός ότι ήμουν νέος σήμαινε επίσης ότι δεν είχα μάθει ακόμα να βλέπω τους ανθρώπους ως περιπτώσεις. Το σύστημα είχε σχεδιαστεί για να περιορίζει την κατάσταση ενός ατόμου σε μια αίτηση, προϋποθέσεις που έπρεπε να πληρούνται, πλαίσια που έπρεπε να ελέγχονται. Είδα μια αίτηση για επίδομα κοινωνικής πρόνοιας να απορρίπτεται επειδή ένα μόνο πεδίο είχε συμπληρωθεί λανθασμένα. Στον πελάτη ειπώθηκε ότι έπρεπε να προσπαθήσει ξανά τον επόμενο μήνα. Μια τέτοια απόφαση αγνοεί τι σημαίνει να πρέπει να τα βγάζεις πέρα χωρίς χρήματα εκείνο τον μήνα - και τι αυτό μπορεί να ωθήσει ένα άτομο να κάνει.
Σε μια άλλη περίπτωση, η μητέρα ενός πελάτη του είχε αγοράσει είδη παντοπωλείου αξίας πενήντα ευρώ, ώστε να μπορέσει να απολαύσει μια λιχουδιά και να φάει υγιεινά. Ήταν υποχρεωμένος να δηλώσει αυτά τα 50 ευρώ, ώστε να αφαιρεθούν από το ταμείο πρόνοιας εκείνο τον μήνα. Αν δεν το έκανε, και οι τραπεζικές του καταστάσεις ελέγχονταν ποτέ, κινδύνευε με πρόστιμο. Τέτοιες διαδικασίες μετέτρεπαν την καλοσύνη ενός αγαπημένου προσώπου σε βάρος.
Ένα μάθημα 500 ευρώ
Ίσως επειδή ήμουν καινούρια σε όλα αυτά, ήμουν περισσότερο διατεθειμένη να μάθω για την ιστορία του ατόμου και να αναζητήσω λύσεις, αντί να ακολουθήσω το πρωτόκολλο. Μία από τις περιπτώσεις που σκέφτομαι περισσότερο ήταν η Rose*, μια υπέροχη μητέρα και μια εργατική, γλυκιά γυναίκα. Η Rose αντιμετώπιζε κατάθλιψη και μια σειρά από προβλήματα σωματικής υγείας, και για μήνες δεν μπορούσαμε να το καταλάβουμε.
Και μετά το κάναμε. Η Ρόουζ είχε σοβαρά οδοντικά προβλήματα, έλειπαν αρκετά δόντια και αυτά που είχε της προκαλούσαν πολύ πόνο. Δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να λάβει την κατάλληλη φροντίδα και αναγκαζόταν να τρώει φθηνή και επεξεργασμένη τροφή που ήταν εύκολη στη μάσηση. Η Ρόουζ ήταν πιο βαριά από όσο ήθελε και ένιωθε συνεχώς κουρασμένη και ντροπιασμένη. Καθώς ένιωθε αμηχανία για το χαμόγελό της, σταμάτησε να χαμογελάει εντελώς.
Μόλις το ανακαλύψαμε, είχαμε κάτι να δουλέψουμε. Χρειάστηκε λίγη πειθώ, αλλά ο προϊστάμενός μου συμφώνησε να δει τη Ρόουζ έναν οδοντίατρο για μια προσφορά. Το κόστος για την επιδιόρθωση των δοντιών της ήταν λίγο κάτω από 500 ευρώ και ο δήμος συμφώνησε να πληρώσει.
Στο επόμενο ραντεβού μας, μόλις ένα μήνα αργότερα, είδα ένα διαφορετικό άτομο. Τώρα που ο πόνος της διαδικασίας είχε περάσει, έτρωγε υγιεινά και έχανε βάρος, και η ψυχική της υγεία είχε βελτιωθεί: ένιωθε χαρούμενη, χαμογελούσε ξανά. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, βρήκε δουλειά. Πεντακόσια ευρώ είχαν κάνει αυτό που μήνες ραντεβού και συνθηκών δεν είχαν κάνει. Ήταν το πιο απτό παράδειγμα που είχα δει ποτέ για τη σύνδεση μεταξύ φτώχειας και υγείας - και απόδειξη ότι το σύστημα μπορούσε να λυγίσει, αν κάποιος ήταν πρόθυμος να το πιέσει.
Από κάτω προς τα πάνω προς τα κάτω
Ακριβώς τη στιγμή που αποφάσισα ότι η δουλειά δεν ήταν για μένα, βρήκα μια πρακτική άσκηση στα θεσμικά όργανα της ΕΕ: κάτι που ονειρευόμουν. Η συμβολή σε μια πιο κοινωνική και υγιή Ευρώπη έμοιαζε με το φυσικό επόμενο βήμα, έναν τρόπο να εργαστώ πάνω στα ίδια προβλήματα αλλά σε μια κλίμακα όπου οι απαντήσεις θα έμεναν σταθερές.
Αφιέρωσα χρόνο αξιολογώντας τον αντίκτυπο των έργων υγείας της ΕΕ που εργάστηκαν με ομάδες σε ευάλωτες καταστάσεις, όπως άστεγους ή φυλακισμένους, άτομα με χρόνιες παθήσεις και πρόσφυγες: άτομα που δεν έμοιαζαν με αυτά που είχα γνωρίσει ως κοινωνικός λειτουργός. Οι συνάδελφοί μου και εγώ εξετάσαμε κατά πόσον τα έργα είχαν αποδώσει όσα είχαν υποσχεθεί: εκθέσεις που είχαν εκπονηθεί, εκδηλώσεις που είχαν πραγματοποιηθεί, εμπλεκόμενους εταίρους. Δεν δόθηκε αρκετή προσοχή στο κατά πόσον η παρέμβαση είχε πράγματι κάνει τη διαφορά στις ζωές των ανθρώπων για τους οποίους είχε σχεδιαστεί και αναρωτήθηκα πώς θα μπορούσαν να έχουν μεγαλύτερη φωνή στη διαμόρφωσή τους.
Ακριβώς στη διασταύρωση
Μετά την πρακτική άσκηση, είχα να κάνω μια επιλογή. Ήθελα να συνεχίσω να εργάζομαι στη διεθνή πολιτική ή ήθελα να επιστρέψω σε τοπικό επίπεδο; Επέλεξα το σημείο τομής.
Εντάχθηκα στο EuroHealthNet, όπου εργάζομαι στο σταυροδρόμι πολιτικής, πρακτικής και έρευνας, όχι μόνο συνεργαζόμενος με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, αλλά και προωθώντας ενεργά την ανταλλαγή γνώσεων μεταξύ τοπικών, εθνικών και ευρωπαϊκών φορέων. Λόγω των στενών μας δεσμών με τους τοπικούς φορείς, μπορούμε να συνδέσουμε ό,τι συμβαίνει σε έναν μικρό ολλανδικό δήμο για να διαμορφώσουμε μια ευρωπαϊκή στρατηγική και να μετατρέψουμε τις ευρωπαϊκές δεσμεύσεις σε κάτι ουσιαστικό για τους ανθρώπους επί τόπου. Και ίσως απροσδόκητα, βρήκα τη θέση μου όχι στην πολιτική, αλλά στην επικοινωνία.
Ο τρόπος που μιλάμε για πράγματα και ανθρώπους έχει σημασία. Το χάσμα μεταξύ ενός ευρωπαϊκού εγγράφου πολιτικής και του οδοντόπονου της Ρόουζ δεν είναι απλώς ένα χάσμα στους πόρους ή την πολιτική βούληση. Είναι ένα χάσμα στη γλώσσα που χρησιμοποιείται και η πραγματικότητά της τίθεται στο επίκεντρο όταν λαμβάνονται αποφάσεις. Στη δουλειά μου, προσπαθώ να γεφυρώσω αυτό το χάσμα: να διασφαλίσω ότι τα μηνύματα που στέλνουμε στον κόσμο αντικατοπτρίζουν αυτό που βιώνουν οι άνθρωποι, όχι μόνο αυτό που είναι βολικό ή άνετο να ειπωθεί.
Ακόμα σκέφτομαι τη Ρόουζ. Τα 500 ευρώ που της άλλαξαν τη ζωή. Την πελάτισσα της οποίας η αίτηση για επίδομα κοινωνικής πρόνοιας απορρίφθηκε λόγω ενός μόνο λανθασμένου πεδίου. Δεν μπορώ να διορθώσω αυτά τα συστήματα από εκεί που κάθομαι. Αλλά μπορώ να βοηθήσω να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι που τα διαμορφώνουν θυμούνται ποιους αφορούν αυτές οι αποφάσεις.
*Το όνομα «Rose» που χρησιμοποιείται σε αυτό το άρθρο έχει αλλάξει για την προστασία της ταυτότητας του ατόμου
Στο επίκεντρο
- Δείτε ολόκληρο το άτομο – οι προκλήσεις των ανθρώπων σπάνια εντάσσονται σε μία κατηγορία ή υπηρεσία.
- Αφαιρέστε τα εμπόδια, όχι μόνο τα συμπτώματα – η αποτελεσματική υποστήριξη ξεκινά με την κατανόηση των παραγόντων που εμποδίζουν τους ανθρώπους.
- Κάντε τα συστήματα να λειτουργούν για τους ανθρώπους – η γραφειοκρατία δεν πρέπει να αποτελέσει ένα ακόμη εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί.
- Συνδέστε τις τοπικές πραγματικότητες με την ευρύτερη πολιτική – η ουσιαστική αλλαγή συμβαίνει όταν η πρακτική επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων.
- Ακούστε αυτούς που επηρεάζονται περισσότερο – η βιωμένη εμπειρία είναι απαραίτητη για την οικοδόμηση δικαιότερων συστημάτων.
Chantal Verdonschot
Οι σπουδές και η καριέρα της Chantal αντικατοπτρίζουν μια βαθιά δέσμευση για την προώθηση της υγείας και της κοινωνικής ισότητας. Έχει ακαδημαϊκό υπόβαθρο στην ευρωπαϊκή δημόσια υγεία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη διεθνή δημόσια διοίκηση. Πριν ενταχθεί στο EuroHealthNet, εργάστηκε ως κοινωνική λειτουργός στην Ολλανδία, όπου υποστήριζε μετανάστες και άτομα σε ευάλωτες καταστάσεις καθώς εισέρχονταν ή επανέρχονταν στο εργατικό δυναμικό. Απέκτησε την πρώτη της εμπειρία δουλεύοντας σε διεθνή θέματα δημόσιας υγείας ως ασκούμενη στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.